भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात अनेक क्रांतिकारकांनी आपल्या विचारांनी, त्यागाने आणि पराक्रमाने देशाच्या इतिहासावर अमिट छाप सोडली. त्यापैकी स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे अत्यंत प्रभावशाली, परंतु तितकेच वादग्रस्त व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. एका बाजूला त्यांना सशस्त्र क्रांतीचे प्रणेते, समाजसुधारक, साहित्यिक आणि दूरदर्शी राष्ट्रवादी म्हणून गौरविले जाते, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांच्या काही राजकीय भूमिकांवरून त्यांच्यावर …

   महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वांनी आपल्या कार्याने संपूर्ण समाजाचा चेहरामोहरा बदलून टाकला. त्यामध्ये कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्यांनी ग्रामीण भागातील गरीब, शेतकरी, कष्टकरी, बहुजन आणि वंचित समाजातील मुलांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी केलेले कार्य अभूतपूर्व मानले जाते.    भाऊराव पाटील यांनी शिक्षणाला केवळ नोकरीचे …

   भारतीय संस्कृतीची ओळख ही अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, विवेक आणि मानवकल्याणाच्या विचारांमुळे जगभरात निर्माण झाली आहे. हिंदू धर्म हा केवळ कर्मकांडांचा किंवा चमत्कारांचा धर्म नसून तो एक व्यापक जीवनदर्शन आहे. वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, संतवाङ्मय आणि विविध दर्शनग्रंथ यांनी मानवाला आत्मपरीक्षण, विवेक, नैतिकता आणि ज्ञानाचा मार्ग दाखवला आहे. परंतु सध्याच्या काळात हिंदू धर्माच्या …

   भारतीय समाजजीवनात महापुरुषांचे मूल्यमापन करताना एक गंभीर प्रवृत्ती सातत्याने दिसून येते. ती म्हणजे एखाद्या महापुरुषाच्या विशाल, बहुआयामी आणि परिवर्तनवादी कार्याला एका विशिष्ट सामाजिक, धार्मिक किंवा राजकीय चौकटीत बंदिस्त करण्याची. यामुळे त्या महापुरुषांचे कार्य समजून घेण्याऐवजी त्यांचे वर्गीकरण करण्याची मानसिकता निर्माण होते. परिणामी, त्यांचे व्यापक योगदान समाजाच्या स्मृतीतून हळूहळू पुसले जाते …

   समाजात जेव्हा एखाद्या महामानवाच्या कार्याचे मूल्यमापन केले जाते, तेव्हा अनेकदा एक गंभीर चूक घडताना दिसते. त्या व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनकार्याचा, त्याच्या विचारांचा, समाजकारणाचा, राष्ट्रकारणाचा आणि सांस्कृतिक योगदानाचा विचार करण्याऐवजी त्याला एका विशिष्ट निकषावर मोजण्याचा प्रयत्न केला जातो. विशेषतः आजच्या काळात, अनेकदा एखाद्या महापुरुषाचे मूल्यांकन करताना “त्यांनी दलितांसाठी काय केले?” हा अज्ञानीपणाचा …

   भारतीय सभ्यता, संस्कृती आणि सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना काही ग्रंथ असे आढळतात की, त्यांचे मूल्यमापन केवळ धार्मिक किंवा तात्त्विक निकषांवर करता येत नाही. ते ग्रंथ त्यांच्या काळातील सामाजिक संरचना, सत्तासंबंध, नैतिक मूल्ये आणि सांस्कृतिक मानसशास्त्र यांचे प्रतिबिंब बनून समोर येतात. मनुस्मृती हा असाच एक महत्त्वपूर्ण, प्रभावशाली आणि त्याचबरोबर वादग्रस्त ग्रंथ …

   छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वावर इतिहासात विविध प्रकारच्या प्रतिमा निर्माण झालेल्या दिसतात. काही ठिकाणी त्यांना हिंदू धर्माचे रक्षक म्हणून, काही ठिकाणी मराठी अस्मितेचे प्रतीक म्हणून, तर काही ठिकाणी मुस्लिमविरोधक किंवा विशिष्ट धर्माशी संघर्ष करणारे राज्यकर्ते म्हणून मांडले गेले आहे. मात्र ऐतिहासिक साधने, त्यांच्या पत्रव्यवहारांचा अभ्यास आणि त्यांच्या प्रशासनाची रचना पाहिली असता …

   महाराष्ट्राच्या सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक इतिहासात मराठा समाजाचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण राहिले आहे. राज्याच्या जडणघडणीत आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या प्रक्रियेत या समाजाने दिलेले योगदान अनन्यसाधारण आहे. तथापि, काळानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर कोणत्याही समाजाला आत्मपरीक्षण आणि आत्मपरिवर्तनाची आवश्यकता असते. याच भूमिकेतून अखिल भारतीय मराठा महासंघाच्या पुढाकाराने आयोजित करण्यात आलेल्या …

   इ.स. १८५१ च्या सुमारास घडलेला एक प्रसंग महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारविश्वाचे आणि दूरदृष्टीचे दर्शन घडवतो. एकदा सावित्रीबाई फुले यांनी ज्योतिरावांना विचारले, “आपल्याला स्वतःची संतती नाही. आपल्या पश्चात आपल्या समाधीवर फुले वाहणारा आपल्या रक्ताचा वारस असावा, असे वाटत नाही का?” त्यावर महात्मा फुले शांतपणे म्हणाले, “आज आपल्या रक्ताचा वारस नसेल, …

   राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज हे भारतीय इतिहासातील असे युगपुरुष आहेत ज्यांनी सत्ता ही भोगाची नव्हे तर समाजसेवेची जबाबदारी आहे हे आपल्या कृतीतून सिद्ध करून दाखवले. कोल्हापूर संस्थानाचे राजे असूनही त्यांनी स्वतःला लोकांचे सेवक मानले आणि बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या विचारांची ताकद इतकी प्रखर होती की …