हिंदूइज्म

   भारतीय संस्कृतीची ओळख ही अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, विवेक आणि मानवकल्याणाच्या विचारांमुळे जगभरात निर्माण झाली आहे. हिंदू धर्म हा केवळ कर्मकांडांचा किंवा चमत्कारांचा धर्म नसून तो एक व्यापक जीवनदर्शन आहे. वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, संतवाङ्मय आणि विविध दर्शनग्रंथ यांनी मानवाला आत्मपरीक्षण, विवेक, नैतिकता आणि ज्ञानाचा मार्ग दाखवला आहे. परंतु सध्याच्या काळात हिंदू धर्माच्या …

   भारतीय सभ्यता, संस्कृती आणि सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना काही ग्रंथ असे आढळतात की, त्यांचे मूल्यमापन केवळ धार्मिक किंवा तात्त्विक निकषांवर करता येत नाही. ते ग्रंथ त्यांच्या काळातील सामाजिक संरचना, सत्तासंबंध, नैतिक मूल्ये आणि सांस्कृतिक मानसशास्त्र यांचे प्रतिबिंब बनून समोर येतात. मनुस्मृती हा असाच एक महत्त्वपूर्ण, प्रभावशाली आणि त्याचबरोबर वादग्रस्त ग्रंथ …

   छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वावर इतिहासात विविध प्रकारच्या प्रतिमा निर्माण झालेल्या दिसतात. काही ठिकाणी त्यांना हिंदू धर्माचे रक्षक म्हणून, काही ठिकाणी मराठी अस्मितेचे प्रतीक म्हणून, तर काही ठिकाणी मुस्लिमविरोधक किंवा विशिष्ट धर्माशी संघर्ष करणारे राज्यकर्ते म्हणून मांडले गेले आहे. मात्र ऐतिहासिक साधने, त्यांच्या पत्रव्यवहारांचा अभ्यास आणि त्यांच्या प्रशासनाची रचना पाहिली असता …

   महाराष्ट्राच्या सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक इतिहासात मराठा समाजाचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण राहिले आहे. राज्याच्या जडणघडणीत आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या प्रक्रियेत या समाजाने दिलेले योगदान अनन्यसाधारण आहे. तथापि, काळानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर कोणत्याही समाजाला आत्मपरीक्षण आणि आत्मपरिवर्तनाची आवश्यकता असते. याच भूमिकेतून अखिल भारतीय मराठा महासंघाच्या पुढाकाराने आयोजित करण्यात आलेल्या …

   विश्ववंद्य छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नावामागे अनेक बिरुदावल्या जोडल्या गेल्या आहेत. त्यापैकी “गोब्राह्मणप्रतिपालक” ही बिरुदावली विशेष प्रसिद्ध आहे; किंबहुना ती जाणीवपूर्वक अधिक प्रसिद्ध करण्यात आली का, असा प्रश्नही उपस्थित केला जातो. काही हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या मंडळींना शिवराय “छत्रपती” होते, यापेक्षा ते “गोब्राह्मणप्रतिपालक” होते, हे अधिक गौरवास्पद वाटते. या भूमिकेला ऐतिहासिक आधार देण्यासाठी …

   संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या अभंगसाहित्यात सामाजिक समता, गुणाधिष्ठित मूल्यव्यवस्था, सत्यनिष्ठा आणि अंधश्रद्धाविरोधी प्रखर भूमिका सातत्याने आढळते. तथापि, उपलब्ध तुकाराम गाथेत काही अभंग असे आहेत की, ते तुकोबांच्या एकूण वैचारिक भूमिकेशी विसंगत वाटतात. त्यांपैकी सर्वाधिक चर्चिला जाणारा अभंग म्हणजे – “जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट । तुका म्हणे श्रेष्ठ तिन्ही लोकी ॥” …

   ”प्रमाणबुद्धिवैदेषु साधनानामनेकता” या वेदवचनाचा अर्थ असा सांगितला जातो की, “जो वेदांना प्रमाण मानतो तो हिंदू.” हिंदू धर्माच्या या मूलभूत संकल्पनेत सर्वसमावेशकता अभिप्रेत असताना, कालांतराने धर्माच्या व्याख्यांवर काही विशिष्ट वर्गाचे वर्चस्व निर्माण झाले आणि धार्मिक विधींमध्ये श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या कल्पना रूढ करण्यात आल्या. याच पार्श्वभूमीवर “वेदोक्त” आणि “पुराणोक्त” या दोन प्रकारच्या धार्मिक विधींचा …

   मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज आणि राजाराम महाराज यांच्याइतकेच काही पराक्रमी सेनानी आपल्या शौर्य, धैर्य आणि युद्धकौशल्यामुळे अजरामर झाले. या महान सेनापतींमध्ये रणझुंझार सेनापती संताजी घोरपडे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. इ.स. १६८९ ते १६९७ या काळात त्यांनी मराठा स्वराज्याच्या संरक्षणाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर …

   छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उभारलेले हिंदवी स्वराज्य हे केवळ तलवारीच्या बळावर निर्माण झाले नाही. त्यामागे पराक्रमी मावळे, दूरदर्शी राजकारण, सक्षम प्रशासन आणि अत्यंत कार्यक्षम गुप्तहेर व्यवस्था यांचा सिंहाचा वाटा होता. युद्धात तलवार जितकी महत्त्वाची असते, तितकीच महत्त्वाची असते शत्रूची अचूक माहिती. शत्रूच्या हालचाली, राजकीय घडामोडी, सैन्यबळ, खजिन्याची ठिकाणे, हल्ल्याचे मार्ग आणि …