डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
आजच्या काळात सामाजिक माध्यमांवर आणि सार्वजनिक चर्चांमध्ये काही व्यक्ती भगवान बुद्धांचे नाव घेऊन हिंदू धर्म, हिंदू देवता किंवा सनातन परंपरेवर कठोर टीका करताना दिसतात. त्यामुळे काही हिंदूंमध्येही बुद्धांविषयी नाराजी निर्माण होते आणि त्याचा परिणाम म्हणून भगवान बुद्धांवरच टीका केली जाते. परंतु हा दृष्टिकोन इतिहास, भारतीय संस्कृती आणि स्वतः भगवान बुद्धांच्या शिकवणीशी सुसंगत नाही. हिंदूंनी बुद्धांचा विरोध किंवा द्वेष करण्याऐवजी त्यांच्या मूळ विचारांचा आदर केला पाहिजे.
भगवान गौतम बुद्ध हे या भारतभूमीचे पुत्र होते. त्यांचा जन्म शाक्य क्षत्रिय कुळात झाला. त्यांनी भारतीय समाजात राहून भारतीय तत्त्वज्ञान, तपश्चर्या, ध्यान आणि आत्मज्ञानाच्या परंपरेतूनच आपले विचार विकसित केले. बुद्धाचा असा कोणताही विचार नाही जो पूर्वी वेदांत किंवा उपनिषदांनी दिलेला नाही. पण त्यांनी कोणत्याही परकीय संस्कृतीचा पुरस्कार केला नाही किंवा भारताच्या आध्यात्मिक परंपरेचा संपूर्ण नकार दिला नाही. त्यांचा संघर्ष व्यक्तींशी नव्हता, तर अज्ञान, दुःख, लोभ, मोह, क्रोध आणि अन्यायाशी होता. म्हणून बुद्धांना हिंदू समाजाचा शत्रू म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य नाही.
भगवान बुद्धांनी आपल्या उपदेशात करुणा, मैत्री, अहिंसा, संयम, सत्य, सदाचार आणि आत्मशुद्धी यांवर भर दिला. धम्मपदात त्यांनी स्पष्ट सांगितले आहे—
“न हि वेरेन वेरानि सम्मन्तीध कुदाचनं।
अवेरेन च सम्मन्ति एष धम्मो सनन्तनो॥” (धम्मपद ५)
याचा अर्थ, द्वेषाने द्वेष कधीच संपत नाही; प्रेम, करुणा आणि अद्वेषानेच तो संपतो. त्यामुळे बुद्धांच्या नावाने जर कोणताही द्वेष पसरवला जात असेल, तर तो बुद्धांच्या शिकवणीच्या विरोधात आहे.
हेही लक्षात घेतले पाहिजे की, भगवान बुद्ध आणि आधुनिक काळातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा प्रत्येक संघटना यांना समान मानता येणार नाही. इतिहासातील भगवान बुद्ध आणि आज विविध सामाजिक, राजकीय किंवा वैचारिक भूमिका घेणारे लोक यांच्यात फरक आहे. कोणत्याही धर्मातील काही व्यक्तींची विधाने किंवा वर्तन पाहून त्या धर्माच्या संस्थापकावर दोषारोप करणे योग्य ठरत नाही. जसे प्रत्येक हिंदूच्या कृतीसाठी श्रीराम, श्रीकृष्ण किंवा वेदांना दोष देता येत नाही, तसेच काही व्यक्तींच्या विधानांसाठी भगवान बुद्धांना जबाबदार धरता येणार नाही.
भारतीय परंपरेत बुद्धांना मोठा सन्मान आहे. अनेक वैष्णव परंपरांमध्ये त्यांना भगवान विष्णूंचा अवतार मानले जाते. तर अनेक तत्त्वज्ञ त्यांना भारतातील महान धर्मसुधारक आणि करुणेचा संदेश देणारे महापुरुष मानतात. सर्व वारकरी संतांनी सुद्धा बुद्धाला विष्णूचा नववा अवतार म्हणूनच पहिले आहे. यावरून स्पष्ट होते की, भारतीय संस्कृतीने बुद्धांना नाकारले नाही, तर त्यांना विविध प्रकारे स्वीकारले आहे.
वाचा : विष्णू, विठ्ठल आणि बुद्ध : वारकरी संतांच्या दृष्टिकोनातून एक संशोधनात्मक अभ्यास
भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात—
“अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।” (भगवद्गीता १२.१३)
अर्थात, जो सर्व प्राणिमात्रांविषयी द्वेष बाळगत नाही आणि मैत्री व करुणा ठेवतो, तोच श्रेष्ठ आहे. हा संदेश आणि बुद्धांचा करुणेचा संदेश यांमध्ये मूलभूत साम्य दिसते. त्यामुळे बुद्धांचा द्वेष करणे हे गीतेच्या भावनेलाही अनुरूप नाही.
आजच्या काळात मतभेद असू शकतात, वैचारिक चर्चा होऊ शकते, ऐतिहासिक घटनांवर भिन्न मते असू शकतात; परंतु त्या कारणाने भगवान बुद्धांसारख्या महान तत्त्वज्ञाचा अपमान करणे किंवा त्यांच्याविषयी द्वेष निर्माण करणे योग्य नाही. एखाद्या व्यक्तीच्या किंवा समूहाच्या वक्तव्यांना उत्तर देताना मूळ महापुरुषांवर टीका करणे हा भारतीय परंपरेचा मार्ग नाही.
आंबेडकर किंवा नवबौद्धांचे मत म्हणजे बुद्धांचे नव्हे
भारतात आज अनेकदा भगवान गौतम बुद्ध आणि नवबौद्ध चळवळ यांची एकरूपता केली जाते. त्यामुळे आधुनिक नवबौद्ध चळवळीतील प्रत्येक विचार, प्रत्येक भूमिका किंवा प्रत्येक राजकीय विधान हे भगवान बुद्धांचेच विचार आहेत, असा गैरसमज निर्माण होतो. परंतु इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि धर्मशास्त्राचा अभ्यास केल्यास हे स्पष्ट होते की भगवान बुद्धांचा मूळ धम्म आणि विसाव्या शतकात उदयास आलेली नवबौद्ध चळवळ हे समान नसून त्यांच्यात ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि वैचारिक दृष्ट्या लक्षणीय फरक आहेत. १९५६ मध्ये आंबेडकरांनी हिंदू देवतांविषयक २२ द्वेषपूर्ण प्रतिज्ञा दिल्या. याचाच अर्थ त्यांनी बुद्धाचा मार्ग आहे असा ना स्वीकरता आपल्या अनुयायींना नवीन विचार प्रवाह दिला. त्यामुळे मूळ बौद्ध धम्माचा आणि १९५६ मध्ये आंबेडकरांनी स्थापन केलेल्या चळवळीचा कोणत्याही दृष्टीने संबंध येत नाही.
भगवान गौतम बुद्ध आणि आधुनिक नवबौद्ध चळवळ यांच्यात ऐतिहासिक सातत्य असले, तरी ते पूर्णपणे समान नाहीत. भगवान बुद्धांचा धम्म हा इ.स.पूर्व सहाव्या शतकातील आध्यात्मिक आणि नैतिक तत्त्वज्ञान आहे; तर आधुनिक नवबौद्ध चळवळ ही विसाव्या शतकातील भारतीय सामाजिक परिस्थितीत विकसित झालेली चळवळ आहे. त्यामुळे या दोघांमधील सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि वैचारिक फरक समजून घेणे आवश्यक आहे. त्याच वेळी भगवान बुद्धांचा उपयोग कोणत्याही समाजाविरुद्ध द्वेष निर्माण करण्यासाठी किंवा आधुनिक मतभेदांचा आधार म्हणून करणे त्यांच्या मूळ शिकवणीशी सुसंगत नाही. बुद्धांचा खरा संदेश करुणा, विवेक, अहिंसा, आत्मशुद्धी आणि सर्वांच्या कल्याणाचा आहे. इतिहासाचा अभ्यास वस्तुनिष्ठपणे आणि परस्पर आदर राखून केला, तरच भगवान बुद्धांच्या विचारांचे खरे महत्त्व समजून घेता येईल.
भगवान बुद्ध आणि नवबौद्ध : इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि वास्तव
आजच्या काळात अनेकदा भगवान गौतम बुद्ध यांचे मूळ विचार आणि आधुनिक नवबौद्ध चळवळीतील काही राजकीय किंवा सामाजिक मांडणी यांची सरमिसळ केली जाते. त्यामुळे बुद्धांच्या नावाने व्यक्त होणारे प्रत्येक मत हे स्वतः भगवान बुद्धांचेच मत आहे, असा गैरसमज निर्माण होतो. प्रत्यक्षात इतिहास, कालखंड आणि उद्दिष्टे यांचा विचार केला तर भगवान बुद्ध आणि विसाव्या शतकात उदयास आलेल्या नवबौद्ध चळवळीमध्ये महत्त्वाचा फरक आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला, ही भारतीय इतिहासातील एक दलितांसाठी महत्त्वपूर्ण सामाजिक आणि धार्मिक घटना होती. मात्र ऐतिहासिक दृष्टीने पाहिले तर हा स्वीकार पारंपरिक थेरवाद, महायान किंवा वज्रयान बौद्ध परंपरेतील दीर्घकालीन संघप्रवेश, विनयपिटकाधारित दीक्षा आणि पारंपरिक धार्मिक विधींच्या सर्व अंगांसह झालेला नव्हता. डॉ. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्माचे पुनर्वाचन करून त्याला सामाजिक न्याय, समता, बंधुता आणि आधुनिक लोकशाही मूल्यांशी जोडण्याचा प्रयत्न केला. त्यामुळे त्यांनी स्वीकारलेला “नवयान” बौद्ध धर्म हा पारंपरिक बौद्ध संप्रदायांपेक्षा काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. याच कारणामुळे श्रीलंका, थायलंड, म्यानमार, जपान किंवा तिबेटमधील पारंपरिक बौद्ध परंपरा आणि भारतातील नवबौद्ध चळवळ यांच्यात सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि वैचारिक फरक स्पष्टपणे दिसून येतो. पारंपरिक बौद्ध धर्माचा मुख्य भर निर्वाण, ध्यान, संघजीवन, कर्मसिद्धांत आणि आध्यात्मिक मुक्तीवर राहिला; तर नवबौद्ध चळवळीने सामाजिक परिवर्तन, जातिविरोध, मानवी हक्क आणि घटनात्मक मूल्यांना विशेष महत्त्व दिले. त्यामुळे नवबौद्ध चळवळ ही बुद्धांच्या परंपरेतून प्रेरणा घेणारी आधुनिक सामाजिक-धार्मिक चळवळ असली, तरी ती इ.स.पूर्व सहाव्या शतकातील मूळ बौद्ध परंपरेची तंतोतंत पुनरावृत्ती आहे असे म्हणणे कठीण आहे. इतिहासाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना भगवान बुद्ध, प्राचीन बौद्ध धर्म आणि विसाव्या शतकात उदयास आलेली नवबौद्ध चळवळ या तीन स्वतंत्र गोष्टी म्हणून समजून घेणे आवश्यक आहे.
विरोधाला विरोध नको, सनातनी बुद्धांचा सन्मान करा
हिंदूंनी एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे क्षत्रिय राजपुत्राच्या धम्माचा आणि १९५६ मध्ये स्थापन झालेल्या चळवळीचा जराही संबंध जोडता येऊ शकत नाही. नवबौध्द चळवळीची सुरुवातच द्वेषावर आधारित प्रतिज्ञांनी झालेली आहे.जे कि तथागत बुद्धांच्या विचाराच्या पूर्णपणे विसंगत आहे. हेच कारण आहे कि आजही नवबौध्द लोक सतत हिंदू धर्म आणि देव-देवतांवर कठोर टीका करत असतात. पण हे बुद्धांना अजिबात अभिप्रेत नव्हते आणि हे विचार बुद्धाशी कोणत्याही प्रकारे सुसंगत नाहीत. त्यामुळे नवबौध्द चळवळीचा संबंध तथागत बुद्धाशी जोडणे हा बुद्धाचा अपमानच आहे. म्हणून हिंदूंनी भगवान बुद्धांचा द्वेष अथवा विरोध करू नये. बुद्ध हे भारताच्या महान आध्यात्मिक परंपरेतील तेजस्वी महापुरुष आहेत. त्यांच्या शिकवणीत कर्म, पुनर्जन्म, ध्यान, वैराग्य, आत्मसंयम आणि मोक्षसदृश निर्वाण यांसारख्या अनेक संकल्पना वैदिक-उपनिषदकालीन विचारांशी संवाद साधताना दिसतात. तसेच त्यांच्या शिकवणीत करुणा, सत्य, आत्मसंयम, ध्यान आणि अहिंसा यांसारखी सार्वकालिक मूल्ये देखील आहेत. काही व्यक्ती बुद्धांच्या नावाने कोणतेही मत मांडत असतील, तरी त्याचा अर्थ तोच बुद्धांचा मूळ संदेश आहे, असे मानणे चुकीचे ठरेल. म्हणून व्यक्ती आणि महापुरुष, आधुनिक राजकारण आणि प्राचीन तत्त्वज्ञान, तसेच अनुयायी आणि संस्थापक यांमध्ये योग्य भेद ठेवून भगवान बुद्धांचा सन्मान करणे, हाच भारतीय संस्कृतीचा समन्वयवादी आणि विवेकी मार्ग आहे.
