डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
गेल्या काही वर्षांत फातिमा शेख हे नाव महाराष्ट्रात आणि देशभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आले आहे. शालेय पाठ्यपुस्तके, सामाजिक माध्यमे, विविध सरकारी कार्यक्रम, व्याख्याने आणि लेखांमधून त्यांना “भारतातील पहिल्या मुस्लिम महिला शिक्षिका”, “सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकारी”, “स्त्रीशिक्षणाच्या अग्रदूत” अशा विशेषणांनी गौरवले जात आहे. अनेक ठिकाणी त्यांच्या नावाने शाळा, पुरस्कार आणि स्मृतिदिन साजरे केले जातात. परिणामी, फातिमा शेख यांच्याबद्दल एक विशिष्ट ऐतिहासिक प्रतिमा समाजात निर्माण झाली आहे.
परंतु इतिहासशास्त्राचा एक मूलभूत नियम असा आहे की कोणत्याही व्यक्तीविषयी केलेला दावा हा समकालीन, विश्वासार्ह आणि पडताळता येण्याजोग्या पुराव्यांवर आधारित असला पाहिजे. एखादी गोष्ट कितीही लोकप्रिय झाली किंवा वारंवार सांगितली गेली तरी ती केवळ पुनरावृत्तीमुळे ऐतिहासिक सत्य ठरत नाही. इतिहासात कोणतीही व्यक्ती, घटना किंवा विचार यांचे मूल्यांकन करताना उपलब्ध पत्रव्यवहार, सरकारी कागदपत्रे, तत्कालीन वर्तमानपत्रे, संस्थात्मक अहवाल, आत्मचरित्रे, चरित्रग्रंथ आणि इतर समकालीन स्रोत यांनाच सर्वाधिक महत्त्व दिले जाते.
फातिमा शेख यांच्या बाबतीत नेमकी हीच अडचण दिसून येते. आज त्यांच्या विषयी अनेक दावे मोठ्या आत्मविश्वासाने केले जातात; परंतु त्या दाव्यांना आधार देणारे समकालीन दस्तऐवज अत्यंत मर्यादित आहेत. त्यांच्या जन्म-मृत्यूची निश्चित माहिती, शिक्षणाचा तपशील, शिक्षक म्हणून नियुक्तीची नोंद, त्यांनी शिकवलेल्या शाळांची अधिकृत कागदपत्रे किंवा त्यांचे स्वतःचे लिखाण—अशा अनेक गोष्टींचा ठोस पुरावा आजही सहज उपलब्ध नाही. त्यामुळे त्यांच्या जीवनाविषयी लिहिले जाणारे बरेचसे साहित्य हे थोड्याशा उपलब्ध संदर्भांवर आधारित अनुमान किंवा नंतरच्या काळात तयार झालेल्या कथनांवर अवलंबून असल्याचे दिसून येते.
याचा अर्थ असा अजिबात नाही की फातिमा नावाची व्यक्ती अस्तित्वात नव्हती. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांमध्ये सावित्रीबाई फुले यांच्या पत्रात “फातिमा” नावाचा उल्लेख आढळतो आणि त्यामुळे अशा व्यक्तीचे अस्तित्व पूर्णपणे नाकारता येत नाही. मात्र त्या फातिमाचे आडनाव शेख होते, अमुक अमुक त्यांची जन्मतारीख आहे, त्या शिक्षिका होत्या, त्या भारतातील पहिल्या मुस्लिम महिला शिक्षिका होत्या, त्यांनी फुले दांपत्याबरोबर अनेक शाळांमध्ये अध्यापन केले किंवा त्यांच्याविषयी आज प्रचलित असलेले विस्तृत चरित्र पूर्णपणे ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झाले आहे, असे ठामपणे म्हणण्यासाठी पुरेसे समकालीन पुरावे उपलब्ध आहेत का, हा प्रश्न गंभीरपणे विचारण्याची आवश्यकता आहे.
इतिहासाचा अभ्यास हा भावना, राजकीय भूमिका किंवा समाजमाध्यमांवरील लोकप्रिय कथनांच्या आधारे होत नाही; तो पुराव्यांच्या कसोटीवर होतो. म्हणूनच या लेखात फातिमा शेख यांच्याबद्दल उपलब्ध असलेले समकालीन संदर्भ कोणते आहेत, त्यांचा उल्लेख नेमका कुठे आणि कोणत्या संदर्भात आढळतो, कोणते दावे दस्तऐवजी पुराव्यांनी समर्थित आहेत आणि कोणते दावे नंतरच्या काळात रूढ झाले असावेत, याचा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे वस्तुनिष्ठ आढावा घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.
इतिहासात फातिमा शेख यांचा सर्वात जुना उल्लेख कुठे आहे?
आज उपलब्ध असलेल्या पुराव्यांमध्ये सर्वात महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे सावित्रीबाई फुले यांनी १८५६ मध्ये ज्योतिराव फुले यांना लिहिलेले पत्र.
या पत्रात साधारण असा उल्लेख येतो—
“फातिमास त्रास पडत असेल; पण ती कुरकुर करणार नाही.”
याच उल्लेखामुळे इतिहासकार मान्य करतात की ‘फातिमा’ नावाची व्यक्ती फुले दांपत्याच्या निकट संपर्कात होती. परंतु या पत्रात:
- फातिमाचे आडनाव नाही.
- ती शिक्षिका होती असे नाही.
- ती शाळेत शिकवत होती असे नाही.
- ती पहिली मुस्लिम शिक्षिका होती असे नाही.
इतिहासकार श्रद्दा कुंभोजकर यांच्यासह अनेक संशोधक स्पष्टपणे सांगतात की या पत्रावरून फातिमा नावाच्या व्यक्तीचे अस्तित्व सूचित होते; मात्र तिची नेमकी भूमिका निश्चित सांगता येत नाही.
फुले यांच्या स्वतःच्या लेखनात उल्लेख आहे का?
ज्योतिराव फुले यांनी आपल्या शिक्षणकार्याविषयी अनेक ठिकाणी लिहिले आहे.
उदाहरणार्थ:
- शाळांचे अहवाल
- ज्ञानोदयमधील लेख
- इतर समकालीन नोंदी
यामध्ये सावित्रीबाईंचा उल्लेख आढळतो; परंतु फातिमा शेख यांचे नाव स्पष्टपणे आढळत नाही, असे उपलब्ध नोंदींच्या अभ्यासातून दिसते.
जर त्या पाचही शाळांमध्ये प्रमुख शिक्षिका असत्या, तर त्यांच्या नावाचा अधिक ठोस उल्लेख अपेक्षित असता. परंतु तसे समकालीन दस्तऐवज उपलब्ध नाहीत.
ब्रिटिश शिक्षण खात्याच्या अहवालात नाव आहे का?
१८४८ ते १८५५ या काळात पुण्यातील मुलींच्या शाळांविषयी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी विविध अहवाल लिहिले.
या अहवालांत
- शाळांची संख्या,
- विद्यार्थिनी,
- शिक्षणाची माहिती
यांचा उल्लेख आहे.
काही आधुनिक संशोधक ब्रिटिश काळातील नोंदींमध्ये तिच्या प्रशिक्षण किंवा शैक्षणिक कार्याशी संबंधित उल्लेख असल्याचा दावा करतात; परंतु उपलब्ध पुरावे मर्यादित आहेत आणि त्यावर इतिहासकारांमध्ये पूर्ण एकमत नाही.
“भारतातील पहिली मुस्लिम शिक्षिका” हा दावा कोठून आला?
हा दावा आज अत्यंत लोकप्रिय झाला आहे.
परंतु प्रश्न असा आहे—
यासाठी समकालीन पुरावा कोणता?
आजपर्यंत
- कोणते नियुक्तीपत्र,
- पगाराची नोंद,
- शाळेची शिक्षक यादी,
- सरकारी नियुक्ती,
- स्वतःचे लेखन
उपलब्ध नाही.
अनेक आधुनिक लेखांमध्ये हा दावा केला जातो; पण त्याच वेळी हेही मान्य केले जाते की फातिमा शेख यांच्याबद्दल माहिती अत्यल्प आहे.
प्रसिद्ध छायाचित्र कितपत विश्वसनीय?
सावित्रीबाई फुले यांच्या शेजारी बसलेल्या स्त्रीचे एक छायाचित्र वारंवार दाखवले जाते. हे छायाचित्र नंतर उपलब्ध झालेल्या निगेटिव्हवर आधारित असल्याचे सांगितले जाते.
इतिहासकार स्वतः मान्य करतात की—
- जन्मतारीख निश्चित नाही.
- मृत्यूची माहिती उपलब्ध नाही.
- स्वतःचे लिखाण उपलब्ध नाही.
- समकालीन चरित्र उपलब्ध नाही.
यामुळे त्यांच्याविषयी अनेक माहिती नंतरच्या काळात तयार झालेल्या कथनांवर आधारित असल्याचे दिसते. परंतु इतिहासकारांच्या मते या छायाचित्राच्या मूळ स्रोताविषयीही मर्यादित माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे केवळ या छायाचित्रावरून संपूर्ण चरित्र सिद्ध होत नाही.
आधुनिक काळातील वाद
२०२५ मध्ये दिलीप मंडल यांनी फातिमा शेख यांच्याबाबत वादग्रस्त दावा केला की ही व्यक्तिरेखा त्यांनीच निर्माण केली होती. या दाव्यानंतर इतिहासकारांनी १९८८ मध्ये प्रकाशित सावित्रीबाई फुले – समग्र वाङ्मय मधील १८५६ च्या पत्राचा दाखला देऊन सांगितले की ‘फातिमा’चा उल्लेख त्यापूर्वीच उपलब्ध होता. त्यामुळे फातिमा नावाची व्यक्ती पूर्णपणे काल्पनिक होती हा दावा ग्राह्य धरला गेला नाही. मात्र त्याच वेळी इतिहासकारांनी हेही स्पष्ट केले की त्यांच्या भूमिकेबद्दलचे पुरावे अत्यंत मर्यादित आहेत.
इतिहासाचा पाया पुराव्यावरच उभा राहिला पाहिजे
फातिमा शेख यांच्या संदर्भातील उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास केल्यानंतर एक गोष्ट स्पष्टपणे लक्षात येते की त्यांच्या नावाचा उल्लेख अत्यंत मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध आहे. सावित्रीबाई फुले यांच्या पत्रातील “फातिमा” या उल्लेखामुळे अशा व्यक्तीचे अस्तित्व नाकारण्याचे कोणतेही कारण दिसत नाही. परंतु त्याच वेळी आज समाजात प्रचलित असलेल्या अनेक दाव्यांना—जसे की त्या भारतातील पहिल्या मुस्लिम महिला शिक्षिका होत्या, त्यांनी फुले दांपत्याबरोबर अनेक शाळांमध्ये नियमित अध्यापन केले, त्यांच्या जीवनातील विविध घटना निश्चितपणे घडल्या—अशा दाव्यांना पुष्टी देणारे समकालीन आणि निर्विवाद पुरावे आजही अत्यंत मर्यादित आहेत.
इतिहासकाराचे कार्य एखाद्या व्यक्तीचा गौरव करणे किंवा तिला कमी लेखणे नसते; तर उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सत्याच्या सर्वात जवळ जाण्याचा प्रयत्न करणे हे असते. त्यामुळे कोणत्याही व्यक्तीबद्दल आदर व्यक्त करणे आणि त्या व्यक्तीविषयी केलेले प्रत्येक विधान ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झाले आहे असे मानणे, या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. दुर्दैवाने आज या दोन्ही गोष्टींची अनेकदा गल्लत केली जाते.
इतिहास हा भावनांचा किंवा राजकीय भूमिकांचा विषय नसून तो दस्तऐवजांचा विषय आहे. एखादा दावा कितीही लोकप्रिय असला, लाखो वेळा सामाजिक माध्यमांवर शेअर झाला किंवा पाठ्यपुस्तकांमध्ये समाविष्ट झाला, तरी तो आपोआप ऐतिहासिक सत्य ठरत नाही. इतिहासात प्रत्येक दाव्याला पत्रव्यवहार, सरकारी नोंदी, तत्कालीन वृत्तपत्रे, अधिकृत अहवाल, आत्मचरित्रे किंवा इतर समकालीन स्रोतांचा आधार आवश्यक असतो. हा निकष सर्वांसाठी समान असला पाहिजे.
फातिमा शेख यांना जयंती निमित्त अभिवादन करणारे डुडल आणि त्यानंतर फेबुवर अभिवादनाचा वर्षाव सुरुय. आनंद आहे.
ही जन्मतारीख नेमकी कोणी शोधून काढली? कधी काढली? कशाच्या आधारे? कोणत्या दस्तऐवजात ही नोंद मिळाली हे मला समजून घ्यायला आवडेल..कृपया कुणी सांगू शकेल का? एक कळकळीची विनंती. pic.twitter.com/zUDTQCpoZf— Prof. Hari Narke (@harinarke) January 9, 2022
खोट्या किंवा अतिरंजित इतिहासलेखनाचे दुष्परिणाम
पुराव्यांशिवाय इतिहास लिहिण्याची किंवा एखाद्या व्यक्तीभोवती आख्यायिका निर्माण करण्याची प्रवृत्ती केवळ एका व्यक्तीपुरती मर्यादित राहत नाही; ती संपूर्ण इतिहासशास्त्रालाच हानी पोहोचवते.
सर्वप्रथम, अशा लेखनामुळे समाजाचा इतिहासावरील विश्वास कमी होतो. जेव्हा लोकांना एखाद्या लोकप्रिय कथेमधील तथ्यात्मक त्रुटी लक्षात येतात, तेव्हा ते केवळ त्या कथेलाच नव्हे तर इतर अनेक खऱ्या ऐतिहासिक घटनांनाही संशयाने पाहू लागतात. परिणामी, सत्य आणि असत्य यांतील भेद करणे अधिक कठीण होते.
दुसरे म्हणजे, अशा प्रकारच्या अतिरंजित कथांमुळे खऱ्या इतिहासातील इतर अनेक व्यक्तींवर अन्याय होतो. ज्यांच्या कार्याचे भरपूर समकालीन पुरावे उपलब्ध आहेत, त्यांच्यापेक्षा अल्प पुराव्यांच्या आधारे निर्माण झालेल्या प्रतिमा अधिक प्रसिद्ध होऊ लागतात. त्यामुळे इतिहासाचा समतोल बिघडतो आणि संशोधनाऐवजी प्रचाराला अधिक महत्त्व मिळते.
तिसरे म्हणजे, विद्यार्थ्यांवर त्याचा गंभीर परिणाम होतो. शालेय किंवा महाविद्यालयीन स्तरावर अपूर्ण किंवा पडताळणी न झालेली माहिती शिकवली गेल्यास पुढील पिढी इतिहासाकडे संशोधनाचा विषय म्हणून न पाहता, केवळ ठरावीक विचारसरणीचा प्रसार करणारे माध्यम म्हणून पाहू लागते. यामुळे चिकित्सक विचारसरणी (Critical Thinking) विकसित होण्याऐवजी पाठांतराची आणि आंधळ्या स्वीकाराची वृत्ती वाढते.
चौथे म्हणजे, समाजात अनावश्यक वैचारिक ध्रुवीकरण निर्माण होते. एखाद्या ऐतिहासिक व्यक्तीबाबत पुरावे नसतानाही निश्चित दावे केले गेले, तर त्याविरोधात प्रतिक्रिया उमटतात आणि इतिहास हा अभ्यासाचा विषय न राहता राजकीय संघर्षाचे साधन बनतो. परिणामी, वस्तुनिष्ठ संशोधन मागे पडते आणि परस्पर आरोप-प्रत्यारोपांना अधिक महत्त्व मिळते.
पाचवे म्हणजे, इतिहासलेखनाच्या शास्त्रीय निकषांनाच धक्का बसतो. जर समकालीन पुराव्यांशिवाय कोणतीही कथा ऐतिहासिक सत्य म्हणून स्वीकारली जाऊ लागली, तर उद्या कोणत्याही व्यक्तीविषयी कोणताही दावा करणे सोपे होईल. अशा परिस्थितीत इतिहास आणि काल्पनिक कथा यांतील सीमारेषाच धूसर होईल.
म्हणूनच फातिमा शेख यांच्याबाबतचा योग्य दृष्टिकोन असा असला पाहिजे की उपलब्ध पुरावे जिथपर्यंत साथ देतात तिथपर्यंतच निष्कर्ष काढावेत आणि जिथे पुरावे अपुरे आहेत, तिथे “माहित नाही”, “पुरावा उपलब्ध नाही” किंवा “याबाबत इतिहासकारांमध्ये एकमत नाही” असे प्रामाणिकपणे मान्य करावे. हाच दृष्टिकोन इतिहासशास्त्राचा पाया आहे.
खरा इतिहास कोणत्याही व्यक्तीचा गौरव किंवा अवमान करण्यासाठी नसतो; तो सत्याचा शोध घेण्यासाठी असतो. त्यामुळे इतिहासातील प्रत्येक दाव्याचे स्वागत खुले मनाने करावे, पण स्वीकार मात्र पुराव्यांच्या कसोटीवरच करावा. कारण इतिहासाचा सर्वात मोठा धर्म म्हणजे सत्यनिष्ठा आणि त्याचा सर्वात मोठा आधार म्हणजे दस्तऐवजी पुरावा.