डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
भारतीय संस्कृत वाङ्मय हे जगातील सर्वात प्राचीन, समृद्ध आणि तत्त्वज्ञानप्रधान साहित्य मानले जाते. वेद, उपनिषदे, रामायण, महाभारत, स्मृतिग्रंथ, पुराणे आणि विविध दर्शनग्रंथ यांमध्ये मानवी जीवनाच्या अनेक पैलूंवर सखोल विचार मांडलेला आढळतो. परंतु या ग्रंथांचा अभ्यास करण्यासाठी संस्कृत भाषेचे ज्ञान, त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती, व्याकरण, शब्दांचे संदर्भानुसार बदलणारे अर्थ आणि प्राचीन भाष्यकारांची परंपरा यांचे भान असणे आवश्यक असते. या गोष्टींचा विचार न करता एखाद्या श्लोकाचा आधुनिक अर्थ लावला, तर अनेकदा मूळ आशय पूर्णपणे बदलून जातो.
दुर्दैवाने आजच्या काळात अनेक संस्कृत श्लोकांचे अर्थ अर्धवट, संदर्भविरहित किंवा चुकीच्या पद्धतीने लोकांसमोर मांडले जातात. काही वेळा हे अज्ञानामुळे घडते. संस्कृत भाषेचे ज्ञान नसल्यामुळे किंवा श्लोकाचा संपूर्ण संदर्भ न पाहिल्यामुळे अनेक जण चुकीचे अर्थ सांगतात. परंतु काही प्रसंगी विशिष्ट वैचारिक भूमिका सिद्ध करण्यासाठी किंवा एखाद्या ग्रंथाविषयी नकारात्मक प्रतिमा निर्माण करण्याच्या हेतूने निवडक शब्द किंवा अर्धवट श्लोक उद्धृत करून त्यांचा विपर्यास केला जातो. अशा वेळी सामान्य वाचकांच्या मनात त्या ग्रंथांविषयी गैरसमज निर्माण होतात.
कोणत्याही प्राचीन ग्रंथाचा अभ्यास करताना आधुनिक शब्दकोशातील अर्थ थेट त्यावर लादणे ही शास्त्रीय पद्धत नाही. इतिहास, भाषाशास्त्र आणि संस्कृत अध्ययन या तिन्ही क्षेत्रांमध्ये एक मूलभूत नियम मानला जातो—एखाद्या शब्दाचा अर्थ त्याच्या काळाच्या संदर्भात, संपूर्ण वाक्याच्या संदर्भात आणि त्या ग्रंथाच्या एकूण आशयाच्या आधारे समजून घेतला पाहिजे. एखादा शब्द वेगळा काढून त्यावर संपूर्ण ग्रंथाचा हेतू ठरविणे हे ना भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य आहे, ना इतिहासदृष्ट्या.
मनुस्मृतीबाबतही अशीच परिस्थिती दिसून येते. मनुस्मृतीतील काही श्लोक वारंवार उद्धृत केले जातात; परंतु त्यांचा संपूर्ण संदर्भ, प्राचीन टीकाकारांची मते किंवा त्या काळातील सामाजिक व्यवस्था यांचा उल्लेख अनेकदा केला जात नाही. परिणामी, काही श्लोकांचे अर्थ मूळ आशयापेक्षा पूर्णपणे वेगळे लोकांपर्यंत पोहोचतात.
अशाच सर्वाधिक चर्चिल्या जाणाऱ्या श्लोकांपैकी एक म्हणजे—
पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥
(मनुस्मृती ९.३)
या श्लोकाचा अर्थ अनेकदा असा सांगितला जातो की मनुस्मृतीने स्त्रियांना आयुष्यभर गुलाम ठेवण्याचा आदेश दिला आहे किंवा स्त्रियांना कोणतेही स्वातंत्र्य मान्य केलेले नाही. विशेषतः “न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति” हा शेवटचा भाग वेगळा उद्धृत करून संपूर्ण श्लोकाचा अर्थ ठरवला जातो. परंतु हा दृष्टिकोन भाषाशास्त्रीय, व्याकरणिक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरा आहे.
या श्लोकात “रक्षति” हा शब्द तीन वेळा वापरलेला आहे. संस्कृत व्याकरणानुसार त्याचा अर्थ “संरक्षण करणे”, “जपणे”, “सुरक्षित ठेवणे” किंवा “पालन करणे” असा होतो. या श्लोकात “बंधन”, “दास्य”, “गुलाम”, “कैद” किंवा “अत्याचार” यांसारखा एकही शब्द वापरलेला नाही. त्यामुळे या श्लोकाचा अर्थ समजून घेताना “रक्षति” या शब्दाकडे दुर्लक्ष करून फक्त शेवटच्या एका वाक्यावर भर देणे हे न्याय्य ठरत नाही.
या लेखामध्ये आपण या श्लोकाचा संस्कृत शब्दार्थ, व्याकरण, प्राचीन भाष्यकारांची मते, तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती आणि आधुनिक संदर्भ यांच्या आधारे अभ्यास करू. उद्देश कोणत्याही विचारसरणीचे समर्थन किंवा विरोध करणे नसून, मूळ श्लोकाचा अर्थ शक्य तितक्या वस्तुनिष्ठ आणि संदर्भाधारित पद्धतीने समजून घेणे हा आहे. कारण इतिहासाचा आणि संस्कृत साहित्याचा अभ्यास पूर्वग्रहांवर नव्हे, तर मूळ स्रोत, भाषिक विश्लेषण आणि तर्कशुद्ध चिकित्सेवर आधारित असला पाहिजे.
श्लोकाचा शब्दशः अर्थ
“पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥”
या श्लोकातील प्रत्येक शब्दाचा अर्थ स्वतंत्रपणे पाहिला तर त्याचा आशय अधिक स्पष्ट होतो. “पिता” म्हणजे वडील, “रक्षति” म्हणजे संरक्षण करतो किंवा जपतो, “कौमारे” म्हणजे बालपणात, “भर्ता” म्हणजे पती, “यौवने” म्हणजे तारुण्यावस्थेत, “स्थविरे” म्हणजे वृद्धावस्थेत आणि “पुत्राः” म्हणजे पुत्र. या सर्व ठिकाणी “रक्षति” किंवा “रक्षन्ति” हा शब्दच वापरला गेला आहे, जो संरक्षण आणि जबाबदारी दर्शवतो. शेवटचे वाक्य “न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति” हे स्वतंत्रपणे न पाहता संपूर्ण श्लोकाच्या संदर्भात समजणे आवश्यक आहे. येथे मनु स्त्रीला एकटी, निराधार किंवा संरक्षणाशिवाय सोडणे योग्य नाही, असे सांगत असल्याचे अनेक पारंपरिक भाष्यकार स्पष्ट करतात. त्यामुळे या श्लोकाचा शब्दशः अर्थ हा स्त्रीच्या गुलामगिरीपेक्षा तिच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे.
श्लोकाचा केंद्रबिंदू स्त्री नसून पुरुषांचे कर्तव्य आहे
या श्लोकाकडे बारकाईने पाहिल्यास त्यामध्ये स्त्रीवर कोणतीही आज्ञा दिलेली नाही. उलट तीन वेगवेगळ्या पुरुषांवर तीन वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये कर्तव्य सोपवले आहे. बालपणी वडिलांनी, तारुण्यात पतीने आणि वृद्धावस्थेत पुत्रांनी स्त्रीची काळजी घ्यावी, तिचे संरक्षण करावे आणि तिच्या सुरक्षिततेची जबाबदारी स्वीकारावी, असा संदेश यात आहे. म्हणजेच या श्लोकाचा मुख्य विषय स्त्रीवर निर्बंध घालणे नसून पुरुषांनी आपले कौटुंबिक कर्तव्य पार पाडणे हा आहे. जर हे पुरुष आपली जबाबदारी पार पाडत नसतील तर मनुच्या मते तेच कर्तव्यात कसूर करणारे ठरतात. त्यामुळे हा श्लोक पुरुषांच्या उत्तरदायित्वावर भर देणारा आहे, स्त्रीच्या दमनाचा आदेश देणारा नाही.
आधुनिक काळात या श्लोकाचा अर्थ कसा घ्यावा?
आजचा भारत हा भारतीय राज्यघटनेवर आधारित लोकशाही देश आहे. स्त्री आणि पुरुष दोघांनाही समान घटनात्मक अधिकार, शिक्षणाचा अधिकार, रोजगाराची संधी, संपत्तीवरील हक्क आणि कायद्याचे समान संरक्षण उपलब्ध आहे. त्यामुळे या श्लोकाचा अर्थ आजच्या काळात स्त्रीचे स्वातंत्र्य नाकारणे असा अजिबात घेतला जाऊ नये. त्याऐवजी या श्लोकातील “रक्षण” या संकल्पनेचा आधुनिक अर्थ समजून घेणे अधिक योग्य ठरेल. आज रक्षण म्हणजे स्त्रीला शिक्षणाची संधी देणे, सुरक्षित वातावरण निर्माण करणे, तिच्या निर्णयांचा आदर करणे, हिंसा आणि अन्यायापासून संरक्षण देणे, संकटाच्या वेळी तिच्या पाठीशी उभे राहणे आणि तिच्या सन्मानाचे जतन करणे होय. अशा प्रकारे हा श्लोक आजच्या काळात नैतिक जबाबदारीची आठवण करून देणारा म्हणून समजला जाऊ शकतो.
‘स्वातन्त्र्यम्’ या शब्दाचा अर्थ
आज “स्वातंत्र्य” म्हटले की राजकीय, वैयक्तिक आणि घटनात्मक स्वातंत्र्य असा अर्थ घेतला जातो. परंतु धर्मशास्त्रीय साहित्यामध्ये “स्वातन्त्र्य” या शब्दाचा अर्थ अनेकदा पूर्णपणे स्वतःच्या जबाबदारीवर, कोणत्याही कुटुंबीय किंवा संरक्षकाविना राहणे असा येतो.
त्या काळी—
- आधुनिक पोलीस व्यवस्था नव्हती.
- महिलांसाठी स्वतंत्र संरक्षण व्यवस्था नव्हती.
- बँका, विमा, सामाजिक सुरक्षा, निवृत्तीवेतन यांसारख्या संस्था नव्हत्या.
- जंगल, दरोडेखोर, युद्धे आणि परकीय आक्रमणे सामान्य होती.
अशा परिस्थितीत स्त्रीला कोणत्याही कौटुंबिक संरक्षणाशिवाय राहू देणे धोकादायक मानले जात होते.
म्हणून “न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति” याचा अर्थ “स्त्रीला गुलाम ठेवा” असा नसून “तिला संरक्षणाशिवाय सोडू नका” असा होतो.
चुकीचा अर्थ का पसरवला जातो?
या श्लोकाचा चुकीचा अर्थ पसरवण्यामागे अनेक कारणे आहेत. सर्वात पहिले कारण म्हणजे संपूर्ण श्लोक न वाचता फक्त “न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति” हा शेवटचा भाग उद्धृत केला जातो आणि त्यावरून निष्कर्ष काढला जातो. दुसरे म्हणजे “रक्षति” या शब्दाचा अर्थ जाणीवपूर्वक दुर्लक्षित केला जातो. तिसरे कारण म्हणजे प्राचीन धर्मशास्त्रांतील “स्वातन्त्र्य” या शब्दाचा तत्कालीन अर्थ न समजता त्यावर आधुनिक घटनात्मक स्वातंत्र्याची संकल्पना लादली जाते. अनेकदा सामाजिक किंवा राजकीय वादासाठी निवडक श्लोकांचा संदर्भविरहित वापर केला जातो. त्यामुळे सामान्य वाचकांमध्ये गैरसमज निर्माण होतो. कोणत्याही प्राचीन ग्रंथाचा अर्थ त्याच्या भाषिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाशिवाय लावल्यास चुकीचे निष्कर्ष निघण्याची शक्यता वाढते.
या श्लोकावरील प्राचीन टीकाकारांची मते आणि भाषाशास्त्रीय विश्लेषण
मेधातिथी यांचे मत
मनुस्मृतीवरील सर्वात प्राचीन आणि अधिकृत भाष्यकारांपैकी एक म्हणजे मेधातिथी (इ.स. ९वे–१०वे शतक). त्यांच्या भाष्यात मनुस्मृतीतील अनेक श्लोकांचा शब्दशः आणि संदर्भासहित अर्थ स्पष्ट केला आहे.
या श्लोकाचे स्पष्टीकरण करताना ते “रक्षण” या संकल्पनेला महत्त्व देतात. त्यांच्या विवेचनानुसार स्त्रीला जीवनातील विविध अवस्थांमध्ये कुटुंबीयांनी सुरक्षित ठेवणे, तिच्या उपजीविकेची व्यवस्था करणे आणि संकटांपासून तिचे संरक्षण करणे ही संबंधित पुरुषांची सामाजिक व नैतिक जबाबदारी आहे. येथे “रक्षण” म्हणजे स्त्रीला कैद करणे किंवा तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा नाश करणे असा अर्थ त्यांनी केलेला नाही.
मेधातिथी यांच्या विवेचनात हा श्लोक कुटुंबसंस्थेच्या जबाबदाऱ्यांशी संबंधित आहे. तो स्त्रीच्या मानवी प्रतिष्ठेचे खंडन करणारा नसून कुटुंबावर कर्तव्य लादणारा आहे.
कुल्लूकभट्ट यांचे मत
मनुस्मृतीवरील सर्वाधिक प्रचलित भाष्यांपैकी एक म्हणजे कुल्लूकभट्ट यांचे भाष्य.
कुल्लूकभट्ट यांच्या मते, येथे “स्वातन्त्र्य” म्हणजे “पूर्णपणे स्वतःच्या भरवशावर, कोणत्याही संरक्षकाविना राहणे” असा संदर्भ आहे. समाजातील असुरक्षित परिस्थिती लक्षात घेऊन स्त्रीला कुटुंबीयांच्या संरक्षणाखाली ठेवण्याची जबाबदारी या श्लोकात व्यक्त केली आहे. त्यांच्या भाष्यातही “न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति” याचा अर्थ “स्त्रीला गुलाम ठेवा” असा कुठेही केलेला नाही. उलट, पुरुषांनी आपल्या कर्तव्यापासून दूर जाऊ नये, असा त्यामागील आशय असल्याचे स्पष्ट होते.
कोणत्याही प्राचीन ग्रंथाचा अभ्यास करताना अंधस्वीकार किंवा अंधनकार – ही दोन्ही टोकाची मते टाळली पाहिजेत. इतिहासाचा अभ्यास हा मूळ संस्कृत पाठ, त्यावरील भाष्ये, त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती आणि इतर समकालीन ग्रंथ यांच्या आधारे केला पाहिजे. एखादा श्लोक आजच्या काळातील मूल्यांशी पूर्णपणे जुळत नसला तरी त्याचा मूळ संदर्भ समजून घेणे आवश्यक असते. त्याचप्रमाणे प्राचीन ग्रंथातील प्रत्येक विधान अक्षरशः आजच्या समाजावर लागू करणेही योग्य नाही. योग्य दृष्टिकोन म्हणजे वस्तुनिष्ठपणे भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक विश्लेषण करणे. अशा समतोल चिकित्सक दृष्टीतून पाहिल्यास “पिता रक्षति कौमारे…” हा श्लोक स्त्रीविरोधी आदेश नसून त्या काळातील कौटुंबिक जबाबदारी आणि संरक्षणाची संकल्पना व्यक्त करणारा असल्याची पारंपरिक व्याख्या का मांडली जाते, हे अधिक स्पष्टपणे समजते.
संदर्भ
- मनुस्मृती, अध्याय ९, श्लोक ३.
- मेधातिथी, मनुभाष्य.
- कुल्लूकभट्ट, मन्वर्थमुक्तावली.
- Monier Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary, Oxford University Press.
- वामन शिवराम आपटे, The Practical Sanskrit-English Dictionary.
- अमरकोश, नामलिङ्गानुशासन.
- Patrick Olivelle, Manu’s Code of Law: A Critical Edition and Translation, Oxford University Press (भिन्न आधुनिक शास्त्रीय दृष्टिकोन समजण्यासाठी).