डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
भारतीय संस्कृत वाङ्मय हे जगातील सर्वात प्राचीन, समृद्ध आणि तत्त्वज्ञानप्रधान साहित्य मानले जाते. वेद, उपनिषदे, रामायण, महाभारत, स्मृतिग्रंथ, पुराणे आणि विविध दर्शनग्रंथ यांमध्ये मानवी जीवनाच्या अनेक पैलूंवर सखोल विचार मांडलेला आढळतो. परंतु या ग्रंथांचा अभ्यास करण्यासाठी संस्कृत भाषेचे ज्ञान, त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती, व्याकरण, शब्दांचे संदर्भानुसार बदलणारे अर्थ आणि प्राचीन …
Read More »सध्याच्या इतिहासकार आणि इतिहास संशोधनाचे कर्तव्य : सत्य, पुरावे आणि बौद्धिक प्रामाणिकतेची कसोटी
इतिहास हा कोणत्याही राष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि वैचारिक परंपरेचा पाया मानला जातो. तो केवळ भूतकाळातील घटनांची नोंद नसून समाजाला स्वतःची ओळख, मूल्ये आणि भविष्याची दिशा देणारा महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. मात्र, सध्याच्या काळात इतिहासलेखनावर वैचारिक, राजकीय आणि सामाजिक प्रभाव वाढत असल्याने वस्तुनिष्ठतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहे. काही लेखक, इतिहासकार आणि संशोधक …
Read More »स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर : क्रांती, समाजसुधारणा आणि राष्ट्रवादाचा अखंड प्रवास
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात अनेक क्रांतिकारकांनी आपल्या विचारांनी, त्यागाने आणि पराक्रमाने देशाच्या इतिहासावर अमिट छाप सोडली. त्यापैकी स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे अत्यंत प्रभावशाली, परंतु तितकेच वादग्रस्त व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. एका बाजूला त्यांना सशस्त्र क्रांतीचे प्रणेते, समाजसुधारक, साहित्यिक आणि दूरदर्शी राष्ट्रवादी म्हणून गौरविले जाते, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांच्या काही राजकीय भूमिकांवरून त्यांच्यावर …
Read More »“जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट…” हा अभंग प्रक्षिप्त असण्याची शक्यता : एक चिकित्सक दृष्टिकोन
संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या अभंगसाहित्यात सामाजिक समता, गुणाधिष्ठित मूल्यव्यवस्था, सत्यनिष्ठा आणि अंधश्रद्धाविरोधी प्रखर भूमिका सातत्याने आढळते. तथापि, उपलब्ध तुकाराम गाथेत काही अभंग असे आहेत की, ते तुकोबांच्या एकूण वैचारिक भूमिकेशी विसंगत वाटतात. त्यांपैकी सर्वाधिक चर्चिला जाणारा अभंग म्हणजे – “जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट । तुका म्हणे श्रेष्ठ तिन्ही लोकी ॥” …
Read More »ज्ञानराज माऊली : महाराष्ट्राच्या हृदयातील चिरंतन ज्ञानसूर्य
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, साहित्यिक आणि आध्यात्मिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की, त्यांचे मूल्यमापन केवळ इतिहासाच्या कालपटावर करता येत नाही; तर ती संपूर्ण समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचा आणि सांस्कृतिक अस्मितेचा अविभाज्य भाग बनून जातात. संतश्रेष्ठ श्रीज्ञानेश्वर माऊली हे असेच एक अलौकिक, अद्वितीय आणि कालातीत व्यक्तिमत्त्व आहे. गेली साडेसातशे वर्षे महाराष्ट्राच्या जनमानसावर अधिराज्य …
Read More »समताप्रिय संतशिरोमणी संत नामदेव महाराज : भक्ती, समता आणि सामाजिक प्रबोधनाचे अध्वर्यू
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत संतशिरोमणी संत नामदेव महाराज यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. वारकरी संप्रदायातील हे श्रेष्ठ संत केवळ भक्तिकाव्याचे रचनाकार नव्हते, तर ते समाजप्रबोधन, सामाजिक समता, मानवतावाद आणि लोकधर्माचे प्रभावी पुरस्कर्ते होते. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून उत्तर भारतापर्यंत पोहोचला. विशेषतः पंजाबमधील शीख परंपरेतही संत नामदेव महाराजांना अत्यंत …
Read More »रा.ग. गडकरीचा राजसंन्यास : साहित्यिक स्वातंत्र्य की ऐतिहासिक अन्याय?
कला, लेखनकौशल्य, प्रतिभा आणि बौद्धिक क्षमता यांचा वापर प्रत्येक व्यक्ती आपल्या वैचारिक भूमिका, सामाजिक जाणीवा आणि विशिष्ट उद्दिष्टांनुसार करत असते. काहीजण समाजप्रबोधनासाठी, सामाजिक परिवर्तनासाठी आणि सर्व मानवजातीच्या कल्याणासाठी आपल्या कला आणि प्रतिभेचा उपयोग करतात. तर काही इतिहास संशोधक, लेखक आणि विचारवंत इतिहासाशी प्रामाणिक राहून ऐतिहासिक महापुरुषांनी दिनदुबळ्या, वंचित आणि बहुजन …
Read More »