डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, साहित्यिक आणि आध्यात्मिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की, त्यांचे मूल्यमापन केवळ इतिहासाच्या कालपटावर करता येत नाही; तर ती संपूर्ण समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचा आणि सांस्कृतिक अस्मितेचा अविभाज्य भाग बनून जातात. संतश्रेष्ठ श्रीज्ञानेश्वर माऊली हे असेच एक अलौकिक, अद्वितीय आणि कालातीत व्यक्तिमत्त्व आहे. गेली साडेसातशे वर्षे महाराष्ट्राच्या जनमानसावर अधिराज्य गाजवणारे, मराठी भाषेला अमरत्व प्राप्त करून देणारे, अध्यात्माला लोकाभिमुख करणारे आणि भक्तीला तत्त्वज्ञानाची उंची देणारे हे महान संत म्हणजेच महाराष्ट्राचे खरे “हृदयसम्राट” होत.
संत ज्ञानेश्वरांचा जन्म इ.स. १२७५ मध्ये झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव विठ्ठलपंत आणि आईचे नाव रुक्मिणीबाई असे होते. विठ्ठलपंतांचे मूळ गाव पैठणजवळील आपेगाव असले, तरी पुढे ते आळंदी येथे स्थायिक झाले. परंतु ज्ञानेश्वरांचा जन्म हा तत्कालीन सामाजिक व्यवस्थेच्या क्रूरतेचा आणि धार्मिक कर्मठतेचा शाप घेऊनच झाला होता. विठ्ठलपंतांनी काही काळ संन्यास स्वीकारला होता आणि गुरूंच्या आज्ञेने पुनः गृहस्थाश्रम स्वीकारला होता. तथापि, तत्कालीन सनातनी समाजाने हा निर्णय धर्मविरोधी मानून संपूर्ण कुटुंबाला बहिष्कृत केले. या बहिष्कारामुळे निवृत्तीनाथ, ज्ञानदेव, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई या चार निष्पाप बालकांना सामाजिक उपेक्षा, अपमान आणि यातनांचे जीवन स्वीकारावे लागले.
इतिहासाचा विचार केला तर तेराव्या शतकातील महाराष्ट्र हा यादवकालीन राजकीय स्थैर्याचा, पण सामाजिक विषमतेचा काळ होता. संस्कृत भाषेचे वर्चस्व, कर्मकांडांचा अतिरेक, वर्णव्यवस्थेची कठोरता आणि धर्मातील अवडंबर यामुळे सामान्य माणूस अध्यात्मापासून दूर गेला होता. अशा वेळी ज्ञानेश्वरांचा उदय हा केवळ एका संताचा जन्म नव्हता; तो महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक पुनर्जागरणाचा प्रारंभ होता.
ज्ञानराज : महाराष्ट्राच्या आत्म्याचे स्वरूप
संत ज्ञानेश्वरांचे व्यक्तिमत्त्व हे अनेक गुणांच्या विलक्षण संगमातून निर्माण झालेले आहे. ते रससिद्ध महाकवी होते, महान तत्त्वज्ञ होते, विश्वकल्याणाची कामना करणारे करुणामूर्ती संत होते, तर दुसरीकडे ते मराठी भाषेचे आद्य प्राणप्रतिष्ठापकही होते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करताना शब्द अपुरे पडतात. संत चोखामेळा म्हणूनच म्हणतात –
कर जोडोनिया दोन्ही । चोखा जातो लोटांगणी ।।
महाविष्णूचा अवतार । प्राणसखा ज्ञानेश्वर ।।
“प्राणसखा” ही उपाधी ज्ञानेश्वरांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अत्यंत समर्पक वर्णन करते. ते केवळ विठ्ठलाचे प्राणसखा नव्हते, तर संपूर्ण महाराष्ट्राच्या आत्म्याचे प्राणसखा होते.
संत तुकाराम महाराजांनी ज्ञानदेवांना “ज्ञानियांचा गुरु राजा” म्हटले आहे –
ज्ञानियांचा गुरु राजा महाराव ।
म्हणती ज्ञानदेव तुम्हां ऐसें ।।
तर संत नामदेव महाराजांच्या शब्दांत –
ज्ञानराज माझी योगियांची माऊली ।
जेणे निगमवल्ली प्रगट केली ।।
या अभंगांमधून ज्ञानेश्वरांच्या व्यक्तिमत्त्वाची व्यापकता आणि त्यांच्या आध्यात्मिक नेतृत्वाची साक्ष मिळते.
ज्ञानेश्वरी : मराठी संस्कृतीचे अमृतकलश
ज्ञानेश्वरांचे सर्वात मोठे कार्य म्हणजे “भावार्थदीपिका” अर्थात “ज्ञानेश्वरी”. इ.स. १२९० च्या सुमारास नेवासे येथे रचलेला हा ग्रंथ केवळ भगवद्गीतेवरील भाष्य नाही, तर तो मराठी समाजाच्या सांस्कृतिक स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा आहे.
त्या काळात धार्मिक ज्ञान हे केवळ संस्कृत भाषेच्या कुंपणात बंदिस्त झाले होते. सामान्य जनतेला धर्माचा अर्थ समजत नव्हता; त्यांना केवळ कर्मकांडांचे ओझे वाहावे लागत होते. अशा वेळी ज्ञानेश्वरांनी गीतेचे ज्ञान मराठी भाषेत आणून आध्यात्मिक लोकशाहीची मुहूर्तमेढ रोवली.
माझा मराठाचि बोलू कौतुके ।
परि अमृतातेहि पैजासी जिंके ।।
ही ओवी केवळ मराठी भाषेचे स्तुतिगान नाही; ती मराठीच्या सांस्कृतिक स्वाभिमानाची घोषणा आहे. ज्ञानेश्वरीतील सुमारे नऊ हजार ओव्यांमध्ये वेदांत, सांख्य, योग, भक्ती, कर्म आणि अद्वैत या सर्व तत्त्वज्ञानांचा विलक्षण समन्वय आढळतो.
ज्ञानेश्वरीचे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची लोकाभिमुखता. गहन तत्त्वज्ञान सांगताना ज्ञानदेवांनी ग्रामीण जीवनातील उपमा, निसर्गचित्रे, लोकजीवनातील प्रतीके आणि मातृभाषेचा सहज प्रवाह यांचा अत्यंत प्रभावी वापर केला आहे. त्यामुळे ज्ञानेश्वरी ही केवळ धार्मिक ग्रंथरचना न राहता मराठी संस्कृतीचा जीवनग्रंथ बनली.
पसायदान : विश्वमानवतेचा जाहीरनामा
ज्ञानेश्वरीच्या अखेरीस येणारे “पसायदान” हे मराठी साहित्यातीलच नव्हे, तर विश्वसाहित्यातील सर्वश्रेष्ठ प्रार्थनांपैकी एक मानले जाते. येथे ज्ञानेश्वर स्वतःसाठी काहीही मागत नाहीत. ते संपूर्ण मानवजातीच्या कल्याणाची याचना करतात.
जो जे वांछिल तो ते लाहो ।
प्राणिजात ।।
ही प्रार्थना धार्मिक संकुचिततेच्या पलीकडे जाऊन विश्वबंधुत्व, सामाजिक समता आणि मानवकल्याणाचा संदेश देते. म्हणूनच काही अभ्यासक पसायदानाला “विश्वशांतीचा मध्ययुगीन जाहीरनामा” असे संबोधतात.
अमृतानुभव : तत्त्वज्ञानाचा मेरुमणी
ज्ञानेश्वरांचा दुसरा महत्त्वपूर्ण ग्रंथ म्हणजे “अमृतानुभव”. हा ग्रंथ सुमारे आठशे ओव्यांचा असून, मराठीतील विशुद्ध तत्त्वज्ञानाचा सर्वोच्च आविष्कार मानला जातो. येथे ज्ञानेश्वरांनी अद्वैत, ब्रह्म, आत्मा, माया आणि विश्वचैतन्य यांचा अत्यंत सूक्ष्म विचार मांडला आहे.
अमृतानुभवाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील वैचारिक प्रगल्भता आणि भाषिक सौंदर्य. भारतीय तत्त्वज्ञानातील गहन संकल्पना त्यांनी इतक्या सहजतेने मांडल्या आहेत की, हा ग्रंथ मराठी भाषेच्या अभिव्यक्तीक्षमतेचा सर्वोच्च पुरावा ठरतो.
वारकरी संप्रदाय आणि आध्यात्मिक लोकशाही
संत ज्ञानेश्वरांचे आणखी एक महान योगदान म्हणजे वारकरी संप्रदायाची वैचारिक आणि तात्त्विक पायाभरणी. त्यांनी धर्मातील जातिभेद, कर्मकांड आणि सामाजिक विषमता यांना छेद देत भक्तीचा सार्वत्रिक मार्ग लोकांसमोर ठेवला.
संत नामदेव, संत गोरोबा कुंभार, संत सावता माळी, संत नरहरी सोनार, संत चोखामेळा अशा विविध समाजघटकांतील संतांना एकत्र आणून त्यांनी आध्यात्मिक लोकशाहीची संकल्पना प्रत्यक्षात आणली. देव हा केवळ ब्राह्मणांचा किंवा कोणत्याही एका जातीचा नसून तो सर्वांचा आहे, ही क्रांतिकारी कल्पना त्यांनी समाजाला दिली. त्यांच्या भक्तीमार्गात कर्मकांडाला स्थान नव्हते; तेथे होती केवळ निर्मळ भक्ती, नामस्मरण आणि समत्वाची भावना. म्हणूनच जनमानसाने त्यांना संत नव्हे, तर “माऊली” ही उपाधी बहाल केली.
संजीवन समाधी : एक अनुत्तरित रहस्य
संत ज्ञानेश्वरांनी अल्पायुष्यातच मानवतेला अमूल्य विचारसंपदा दिली. “अमृतानुभव” पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी तीर्थयात्रा केली. संत नामदेवांच्या “तीर्थावली” आणि “समाधीच्या अभंगां”मधून या घटनांचे उल्लेख आढळतात.
इ.स. १२९६ मध्ये, अवघ्या एकविसाव्या वर्षी, त्यांनी आळंदी येथे संजीवन समाधी स्वीकारली. भारतीय संतपरंपरेतील ही घटना आजही एक गूढ आणि संशोधनाचा विषय आहे. त्यांच्या समाधीमागील कारणांबद्दल अनेक तर्क मांडले जातात; परंतु निश्चित उत्तर आजही उपलब्ध नाही.
इतिहासकारांच्या आणि अभ्यासकांच्या दृष्टीने हा एक अनुत्तरित प्रश्न असला, तरी मराठी मनासाठी ही घटना एका ज्ञानसूर्याच्या अस्ताची वेदना आहे. कारण, जर ज्ञानेश्वर आणखी काही काळ जगले असते, तर मराठी साहित्य, तत्त्वज्ञान आणि समाजसुधारणेचा इतिहास कदाचित अधिक समृद्ध झाला असता.
परंतु काही व्यक्तिमत्त्वे ही आयुष्याच्या कालमर्यादेत मोजली जात नाहीत; ती युगांच्या परिमाणात मोजली जातात. संत ज्ञानेश्वर हे असेच एक युगपुरुष होते. इ.स. १२९६ मध्ये त्यांचे शरीर समाधीत विलीन झाले; परंतु त्यांचा विचार, त्यांची करुणा, त्यांचे तत्त्वज्ञान आणि त्यांची “माऊली” ही ओळख आजही महाराष्ट्राच्या हृदयात अखंड स्पंदन करत आहे.
म्हणूनच संत ज्ञानेश्वर हे केवळ एक संत नाहीत, केवळ एक कवी नाहीत, केवळ एक तत्त्वज्ञ नाहीत—ते महाराष्ट्राच्या आत्म्याचे, मराठी भाषेच्या वैभवाचे आणि मानवतेच्या करुणामय चेतनेचे चिरंतन प्रतीक आहेत.