डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
भारतीय वैदिक साहित्यामध्ये अनेक मंत्र असे आहेत की, त्यांचा अर्थ समजून घेण्यासाठी केवळ शब्दकोश पुरेसा नसतो; त्यासाठी वेदांची भाषा, त्यातील प्रतीकवाद, तत्त्वज्ञान, व्याकरण, निरुक्त, मीमांसा आणि भाष्यपरंपरा यांचा अभ्यास आवश्यक असतो. वेद हे केवळ ऐतिहासिक किंवा सामाजिक दस्तऐवज नसून, ते काव्य, तत्त्वज्ञान आणि आध्यात्मिक चिंतन यांचा अद्वितीय संगम आहेत. त्यामुळे वेदांतील अनेक मंत्र रूपकात्मक, सांकेतिक आणि अलंकारिक भाषेत रचलेले आहेत.
ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातील पुरुषसूक्त हे अशाच अत्यंत गूढ आणि तात्त्विक सूक्तांपैकी एक आहे. या सूक्तातील पुढील मंत्र गेल्या काही दशकांपासून मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत राहिला आहे—
ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः ।
ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥
(ऋग्वेद १०.९०.१२)
या मंत्राचा अनेकदा असा शब्दशः अर्थ सांगितला जातो की ब्राह्मण हा परमपुरुषाच्या मुखातून, क्षत्रिय हातातून, वैश्य मांडीतून आणि शूद्र पायातून जन्माला आला. त्यावरून काहीजण हा मंत्र जन्माधारित श्रेष्ठ-कनिष्ठतेचा पुरस्कार करतो, असा निष्कर्ष काढतात. परंतु हा निष्कर्ष वेदांच्या भाषाशैलीशी, वैदिक प्रतीकवादाशी आणि प्राचीन भाष्यपरंपरेशी पूर्णपणे सुसंगत आहे का, हा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
संस्कृत भाषाशास्त्राचा एक मूलभूत नियम असा आहे की कोणत्याही वाक्याचा अर्थ त्याच्या प्रकरण (संदर्भ), शैली, अलंकार आणि उद्देश लक्षात घेऊनच ठरविला जातो. प्रत्येक संस्कृत वाक्याचा शब्दशः अर्थ हा नेहमीच अभिप्रेत अर्थ असतो असे नाही. आजही आपण “देशाचा कणा म्हणजे शेतकरी”, “न्यायव्यवस्थेचा हात”, “ज्ञानाचा दीप”, “आई म्हणजे देव” अशा अनेक रूपकांचा वापर करतो; त्यांचा शब्दशः अर्थ कोणी घेत नाही. वेदांतील भाषा तर याहून अधिक प्रतीकात्मक आहे.
म्हणूनच या मंत्राचा अभ्यास करताना केवळ आधुनिक राजकीय किंवा सामाजिक चष्म्यातून नव्हे, तर वैदिक भाषाशास्त्र, निरुक्त, मीमांसा, उपनिषदे, भगवद्गीता आणि पारंपरिक भाष्यकारांच्या दृष्टीने पाहणे आवश्यक आहे. अनेक प्राचीन व आधुनिक अभ्यासकांच्या मते हा मंत्र समाजातील विविध कार्यांची परस्परपूरकता दर्शविणारे रूपक आहे; मानवी श्रेष्ठ-कनिष्ठतेचे विधान नव्हे.
पुरुषसूक्त म्हणजे काय?
पुरुषसूक्त हे ऋग्वेदातील विश्वनिर्मिती, विश्वाची एकात्मता आणि समाजरचनेचे तत्त्वज्ञान मांडणारे अत्यंत महत्त्वाचे सूक्त आहे. येथे उल्लेख केलेला “पुरुष” हा सामान्य मनुष्य नसून संपूर्ण विश्वाचे प्रतीक असलेला विराट पुरुष आहे. या विराट पुरुषामध्ये संपूर्ण सृष्टी, देवता, जीव, समाज आणि निसर्ग यांचे एकात्म दर्शन घडविले आहे. त्यामुळे या सूक्ताचा विषय कोणत्याही एका समाजघटकाची श्रेष्ठता नसून संपूर्ण विश्वाच्या एकात्म रचनेचे वर्णन हा आहे.
सूक्ताच्या सुरुवातीलाच म्हटले आहे—
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्।
येथे “सहस्र” म्हणजे अक्षरशः एक हजार असा अर्थ नसून अनंत, असंख्य, सर्वव्यापी असा अर्थ आहे. कोणीही हा मंत्र शब्दशः घेत नाही की परमपुरुषाला खरोखर हजार डोकी, हजार डोळे आणि हजार पाय आहेत. हा स्पष्ट रूपकात्मक प्रयोग आहे. त्यामुळे याच सूक्तातील पुढील मंत्र अचानक शब्दशः घ्यावा, असे मानण्यास भाषाशास्त्रीय आधार मिळत नाही.
वेदांमध्ये रूपक आणि अलंकारांची समृद्ध परंपरा
वेद हे केवळ धार्मिक ग्रंथ नाहीत; ते उच्च दर्जाचे काव्यही आहेत. संस्कृत काव्यशास्त्रात रूपक, उपमा, उत्प्रेक्षा, प्रतीक, मानवीकरण अशा अनेक अलंकारांचा वापर प्राचीन काळापासून होत आला आहे. वेदांमध्ये अग्नीला “पुरोहित”, पृथ्वीला “माता”, नद्यांना “देवी”, उषेला “कन्या” आणि सूर्याला “चक्षु” असे संबोधले जाते. या सर्व प्रयोगांचा अर्थ प्रतीकात्मक असतो.
यास्काचार्यांच्या निरुक्त ग्रंथातही वैदिक शब्दांचा अर्थ संदर्भानुसार समजून घ्यावा असे स्पष्ट केले आहे. मीमांसाशास्त्रातही “प्रकरण”, “लक्षणा”, “व्यंजना” आणि “तात्पर्य” यांच्या साहाय्याने अर्थनिर्णय केला जातो. त्यामुळे वैदिक मंत्रांचा अर्थ केवळ शब्दकोशावर आधारित नसून त्यांच्या संदर्भावर आधारित असतो. पुरुषसूक्तातील “मुख”, “बाहू”, “ऊरू” आणि “पाद” हे शब्दही याच प्रतीकपरंपरेचा भाग म्हणून समजणे अधिक सुसंगत ठरते.
“मुख” म्हणजे ज्ञान आणि मार्गदर्शनाचे प्रतीक
मानवी शरीरात मुख हे बोलणे, विचार व्यक्त करणे, मंत्रोच्चार, अध्यापन आणि संवाद यांचे केंद्र आहे. वैदिक समाजात ब्राह्मणांचे प्रमुख कार्य वेदाध्ययन, अध्यापन, यज्ञसंस्कार आणि ज्ञानपरंपरेचे जतन करणे हे मानले गेले. त्यामुळे त्यांना “मुख” या प्रतीकाने दर्शविण्यात आले. येथे “मुख” म्हणजे श्रेष्ठत्व नसून ज्ञानाचे प्रतिनिधित्व होय.
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ।। – श्रीमद्भगवद्गीता (१८.४२)
आजही आपण “संस्थेचा प्रवक्ता”, “मुख्य प्रवाह”, “मुख्य सल्लागार” अशा शब्दांचा वापर करतो. याचा अर्थ इतर सर्व लोक कमी दर्जाचे आहेत असा होत नाही. त्याचप्रमाणे पुरुषसूक्तातील “मुख” हे समाजातील ज्ञानव्यवस्थेचे प्रतीक आहे. हा अर्थ रूपकात्मक आहे; जैविक जन्माचा दावा नाही.
“बाहू” म्हणजे संरक्षण आणि शासनशक्ती
बाहू म्हणजे शक्ती, धैर्य, संरक्षण आणि कृती. क्षत्रियांचे कार्य समाजाचे रक्षण करणे, न्यायव्यवस्था राखणे, युद्धकौशल्य आणि प्रशासन सांभाळणे हे होते. म्हणून त्यांना बाहूचे प्रतीक दिले गेले. शरीरातील हात जसे संपूर्ण शरीराचे रक्षण करतात तसेच समाजातील संरक्षणव्यवस्था समाजाला सुरक्षित ठेवते.
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।। – श्रीमद्भगवद्गीता (१८.४२)
याचा अर्थ बाहू मुखापेक्षा कमी किंवा अधिक असे नसून दोघांचे कार्य वेगळे आहे. शरीरात डोके असून हात नसतील तर जीवन अपूर्ण राहते. त्यामुळे हा विभाग श्रेष्ठ-कनिष्ठतेचा नसून कार्यविभागणीचा आहे.
“ऊरू” म्हणजे अर्थव्यवस्थेचा आधार
ऊरू म्हणजे मांडी. शरीराला स्थैर्य देणे, चालणे, बसणे आणि भार सांभाळणे यामध्ये मांड्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते. वैश्य समाजाचे कार्य शेती, पशुपालन, व्यापार आणि उत्पादन यांच्याशी संबंधित होते. समाजाची आर्थिक रचना मजबूत ठेवण्याचे काम या वर्गाकडे होते.
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । – श्रीमद्भगवद्गीता (१८.४४)
आजच्या भाषेत सांगायचे झाल्यास उद्योग, व्यापार, बाजारपेठ आणि उत्पादन यांशिवाय कोणतेही राष्ट्र उभे राहू शकत नाही. म्हणून वैश्यांना ऊरूचे प्रतीक देणे हे अर्थव्यवस्थेच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकणारे रूपक आहे.
“पाद” म्हणजे समाजाचा पाया
या मंत्रातील सर्वात जास्त गैरसमज “पद्भ्यां शूद्रो अजायत” या वाक्यामुळे होतो. काहीजण “पायातून जन्म” म्हणजे कनिष्ठत्व असा निष्कर्ष काढतात. परंतु भारतीय संस्कृतीत पाया हा सर्वात महत्त्वाचा आधार मानला जातो. इमारतीचा पाया जितका मजबूत तितकी इमारत मजबूत राहते. पायांशिवाय शरीर एक पाऊलही चालू शकत नाही.
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् – श्रीमद्भगवद्गीता (१८.४४)
आजही आपण “देशाचा पाया म्हणजे कामगार”, “शेतकरी राष्ट्राचा कणा आहेत”, “जनता ही लोकशाहीचा पाया आहे” असे म्हणतो. या वाक्यांमध्ये “पाया” म्हणजे कनिष्ठ नव्हे तर अत्यावश्यक आधार असा अर्थ असतो. त्यामुळे “पाद” या शब्दाचा अर्थ कनिष्ठत्व असा करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या आवश्यक नाही.
संपूर्ण शरीर परस्परावलंबी आहे
पुरुषसूक्तातील सर्वात मोठा संदेश म्हणजे समाजाची एकात्मता. शरीरातील कोणताही अवयव इतरांपेक्षा स्वतंत्रपणे श्रेष्ठ नाही. डोके नसले तर शरीर निरुपयोगी ठरते; हात नसले तर कृती अशक्य होते; मांडी नसली तर स्थैर्य राहत नाही; पाय नसले तर चालणे अशक्य होते. विशेष म्हणजे “मुख म्हणजे श्रेष्ठ आणि पाद म्हणजे नीच” असे विधान ऋग्वेदातील या मंत्रात किंवा त्या संदर्भातील पुरुषसूक्तात कुठेही केलेले नाही. ही कल्पना मूळ मंत्रात नसून नंतरच्या काळात काही लोकांनी शब्दशः अर्थ लावून निर्माण केलेली व्याख्या आहे. मंत्रात केवळ विराट पुरुषाच्या विविध अवयवांच्या माध्यमातून समाजातील विविध कार्यांचे प्रतीकात्मक वर्णन केले आहे; कोणत्याही वर्णाला उच्च किंवा कनिष्ठ घोषित केलेले नाही. उलट, शरीराचा प्रत्येक अवयव आवश्यक आणि परस्परपूरक असतो. पायांशिवाय शरीर उभे राहू शकत नाही, चालू शकत नाही, तर मुखाशिवाय विचार आणि संवाद होऊ शकत नाही. त्यामुळे या मंत्राचा उद्देश श्रेष्ठ-कनिष्ठतेची श्रेणी निर्माण करणे नसून, समाजातील सर्व घटकांच्या परस्परावलंबित्वाचा आणि एकात्मतेचा संदेश देणे हा आहे.
याच तत्त्वावर समाजही उभा असतो. ज्ञान, संरक्षण, उत्पादन आणि सेवा या सर्व क्षेत्रांची आवश्यकता असते. पुरुषसूक्त समाजाला एका शरीराची उपमा देऊन परस्परावलंबित्वाचा संदेश देतो. हा संदेश श्रेष्ठ-कनिष्ठतेपेक्षा सहकार्याचा आहे.
पारंपरिक भाष्यकारांचा दृष्टिकोन
सायणाचार्यांसारख्या वैदिक भाष्यकारांनी पुरुषसूक्ताचा अर्थ विश्वरचनेच्या प्रतीकात्मक संदर्भात स्पष्ट केला आहे. स्वामी दयानंद सरस्वती यांनी वर्णव्यवस्था जन्मावर नव्हे तर गुण आणि कर्मावर आधारित असल्याचे प्रतिपादन केले. स्वामी विवेकानंदांनी समाजाला एका शरीराशी तुलना करत प्रत्येक घटक समान महत्त्वाचा असल्याचे अनेक व्याख्यानांत मांडले. डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांनीही वैदिक प्रतीकवाद समजून घेण्यावर भर दिला आहे.
तथापि, हेही नमूद करणे आवश्यक आहे की काही आधुनिक इतिहासकार आणि समाजशास्त्रज्ञ या मंत्राची सामाजिक-ऐतिहासिक व्याख्या करतात आणि त्याबाबत भिन्न मते मांडतात. त्यामुळे शास्त्रीय चर्चेत विविध मतप्रवाह अस्तित्वात असल्याचे मान्य करणे आवश्यक आहे.
”ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः…” हा मंत्र शब्दशः मानवी शरीरातून वर्ण निर्माण झाल्याचे वर्णन करतो, असा निष्कर्ष काढणे अनेक वैदिक अभ्यासकांच्या मते योग्य नाही. पुरुषसूक्ताचा व्यापक संदर्भ, त्यातील प्रतीकात्मक भाषा, वेदांतील अलंकारपरंपरा, मीमांसेचे अर्थनिर्णयाचे नियम आणि भगवद्गीतेतील “गुणकर्मविभागशः” हा सिद्धांत यांचा एकत्रित विचार केला असता हा मंत्र समाजातील विविध कार्यांची परस्परपूरकता दर्शविणारे रूपक म्हणून समजणे अधिक सुसंगत वाटते.
याच वेळी हेही लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे की या मंत्राच्या अर्थाबाबत आधुनिक शैक्षणिक क्षेत्रात एकापेक्षा अधिक व्याख्या अस्तित्वात आहेत. कोणताही निष्कर्ष काढताना मूळ संस्कृत, भाष्यपरंपरा, ऐतिहासिक संदर्भ आणि विविध अभ्यासकांची मते यांचा संतुलित विचार करणे हेच संशोधननिष्ठ आणि शास्त्रीय पद्धतीचे लक्षण आहे.