Tag Archives: बहुजन चळवळ

   भारतीय वैदिक साहित्यामध्ये अनेक मंत्र असे आहेत की, त्यांचा अर्थ समजून घेण्यासाठी केवळ शब्दकोश पुरेसा नसतो; त्यासाठी वेदांची भाषा, त्यातील प्रतीकवाद, तत्त्वज्ञान, व्याकरण, निरुक्त, मीमांसा आणि भाष्यपरंपरा यांचा अभ्यास आवश्यक असतो. वेद हे केवळ ऐतिहासिक किंवा सामाजिक दस्तऐवज नसून, ते काव्य, तत्त्वज्ञान आणि आध्यात्मिक चिंतन यांचा अद्वितीय संगम आहेत. त्यामुळे …

   इतिहास हा कोणत्याही राष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि वैचारिक परंपरेचा पाया मानला जातो. तो केवळ भूतकाळातील घटनांची नोंद नसून समाजाला स्वतःची ओळख, मूल्ये आणि भविष्याची दिशा देणारा महत्त्वाचा दस्तऐवज आहे. मात्र, सध्याच्या काळात इतिहासलेखनावर वैचारिक, राजकीय आणि सामाजिक प्रभाव वाढत असल्याने वस्तुनिष्ठतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होत आहे. काही लेखक, इतिहासकार आणि संशोधक …

   भारतीय समाजजीवनात महापुरुषांचे मूल्यमापन करताना एक गंभीर प्रवृत्ती सातत्याने दिसून येते. ती म्हणजे एखाद्या महापुरुषाच्या विशाल, बहुआयामी आणि परिवर्तनवादी कार्याला एका विशिष्ट सामाजिक, धार्मिक किंवा राजकीय चौकटीत बंदिस्त करण्याची. यामुळे त्या महापुरुषांचे कार्य समजून घेण्याऐवजी त्यांचे वर्गीकरण करण्याची मानसिकता निर्माण होते. परिणामी, त्यांचे व्यापक योगदान समाजाच्या स्मृतीतून हळूहळू पुसले जाते …

   इ.स. १८५१ च्या सुमारास घडलेला एक प्रसंग महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारविश्वाचे आणि दूरदृष्टीचे दर्शन घडवतो. एकदा सावित्रीबाई फुले यांनी ज्योतिरावांना विचारले, “आपल्याला स्वतःची संतती नाही. आपल्या पश्चात आपल्या समाधीवर फुले वाहणारा आपल्या रक्ताचा वारस असावा, असे वाटत नाही का?” त्यावर महात्मा फुले शांतपणे म्हणाले, “आज आपल्या रक्ताचा वारस नसेल, …

   राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज हे भारतीय इतिहासातील असे युगपुरुष आहेत ज्यांनी सत्ता ही भोगाची नव्हे तर समाजसेवेची जबाबदारी आहे हे आपल्या कृतीतून सिद्ध करून दाखवले. कोल्हापूर संस्थानाचे राजे असूनही त्यांनी स्वतःला लोकांचे सेवक मानले आणि बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या विचारांची ताकद इतकी प्रखर होती की …

   ”प्रमाणबुद्धिवैदेषु साधनानामनेकता” या वेदवचनाचा अर्थ असा सांगितला जातो की, “जो वेदांना प्रमाण मानतो तो हिंदू.” हिंदू धर्माच्या या मूलभूत संकल्पनेत सर्वसमावेशकता अभिप्रेत असताना, कालांतराने धर्माच्या व्याख्यांवर काही विशिष्ट वर्गाचे वर्चस्व निर्माण झाले आणि धार्मिक विधींमध्ये श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या कल्पना रूढ करण्यात आल्या. याच पार्श्वभूमीवर “वेदोक्त” आणि “पुराणोक्त” या दोन प्रकारच्या धार्मिक विधींचा …

   भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी केलेल्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि राजकीय सुधारणांनी भारतीय समाजजीवनाला नवी दिशा दिली. त्यांच्या आयुष्यातील सर्वाधिक गाजलेली आणि दूरगामी परिणाम घडवून आणणारी घटना म्हणजे “वेदोक्त प्रकरण”. हे प्रकरण केवळ धार्मिक विधींच्या अधिकारापुरते मर्यादित नव्हते, तर भारतीय समाजातील वर्णव्यवस्था, सामाजिक वर्चस्व …

   ”शिक्षण हेच समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे,” या विचाराला आपल्या संपूर्ण आयुष्याचे ध्येय बनवून ग्रामीण, गरीब आणि वंचित समाजापर्यंत शिक्षणाची ज्ञानगंगा पोहोचवणारे शिक्षणमहर्षी पद्मभूषण कर्मवीर भाऊराव पाटील हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक इतिहासातील एक तेजस्वी पर्व आहेत. त्यांनी केवळ शाळा आणि महाविद्यालये उभी केली नाहीत, तर शिक्षणाला सामाजिक न्याय, स्वाभिमान …