डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
”शिक्षण हेच समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे,” या विचाराला आपल्या संपूर्ण आयुष्याचे ध्येय बनवून ग्रामीण, गरीब आणि वंचित समाजापर्यंत शिक्षणाची ज्ञानगंगा पोहोचवणारे शिक्षणमहर्षी पद्मभूषण कर्मवीर भाऊराव पाटील हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक इतिहासातील एक तेजस्वी पर्व आहेत. त्यांनी केवळ शाळा आणि महाविद्यालये उभी केली नाहीत, तर शिक्षणाला सामाजिक न्याय, स्वाभिमान आणि आत्मनिर्भरतेची जोड देऊन एक व्यापक लोकशिक्षण चळवळ उभारली.
कर्मवीर भाऊराव पाटील यांचा जन्म २२ सप्टेंबर १८८७ रोजी तत्कालीन कोल्हापूर संस्थानातील हातकणंगले तालुक्यातील कुंभोज या गावी एका शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण ग्रामीण वातावरणात गेले. लहानपणापासूनच त्यांच्यामध्ये समाजातील विषमता, गरिबी आणि अन्यायाविषयी तीव्र संवेदनशीलता होती. शिक्षण घेत असताना त्यांच्यावर राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज, महात्मा ज्योतिराव फुले आणि सत्यशोधक विचारसरणीचा खोलवर प्रभाव पडला. विशेषतः राजर्षी शाहू महाराजांनी बहुजन समाजाच्या शिक्षणासाठी केलेले कार्य हे त्यांच्या पुढील आयुष्याचे प्रेरणास्थान ठरले.
भाऊरावांनी औपचारिक शिक्षण दहावीपर्यंत घेतले असले, तरी त्यांचे खरे शिक्षण समाजकार्याच्या क्षेत्रात झाले. त्यांनी सत्यशोधक चळवळीचे कार्यकर्ते आणि प्रचारक म्हणून काम करताना ग्रामीण आणि बहुजन समाजातील अज्ञान, गरिबी आणि सामाजिक विषमता जवळून अनुभवली. याच काळात त्यांना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली की, “बहुजन समाजाचा विकास आणि सामाजिक परिवर्तन घडवून आणायचे असेल, तर शिक्षणाशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय नाही”. याच विचारातून त्यांनी १९१९ मध्ये काले (जि. सातारा) येथे पहिल्या विद्यार्थी वसतिगृहाची स्थापना केली आणि पुढे १९२४ मध्ये “रयत शिक्षण संस्था” या ऐतिहासिक शैक्षणिक चळवळीची स्थापना केली. गरीब, शेतकरी, कामगार आणि वंचित घटकांतील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश होता. भाऊरावांचा विश्वास होता की, शिक्षण हे दान नसून अधिकार आहे आणि ते प्रत्येकापर्यंत पोहोचले पाहिजे.
स्वावलंबन, स्वाभिमान, स्वाध्याय आणि स्वातंत्र्य ही त्यांच्या जीवनाची चतु:सूत्री होती. या तत्त्वांच्या आधारावर त्यांनी “कमवा आणि शिका” ही अभिनव योजना सुरू केली. या योजनेअंतर्गत गरीब विद्यार्थ्यांनी शिक्षण घेत असतानाच श्रम करून आपल्या शिक्षणाचा खर्च स्वतः उचलावा, अशी संकल्पना त्यांनी प्रत्यक्षात आणली. या योजनेमुळे हजारो गरीब विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी मिळाली आणि शिक्षणासोबतच श्रमप्रतिष्ठा, आत्मसन्मान आणि स्वावलंबनाचे संस्कारही रुजले.
कर्मवीर भाऊराव पाटील हे केवळ शिक्षणप्रसारक नव्हते, तर ते समाजसुधारक, राष्ट्रभक्त आणि मानवतावादी विचारवंतही होते. त्यांनी अस्पृश्यता, जातिभेद, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक विषमता यांविरुद्ध सातत्याने आवाज उठवला. ते महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सत्यशोधक विचारांचे खरे वारसदार होते. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याविषयीही त्यांना आत्मीयता होती आणि राष्ट्रनिर्मितीमध्ये शिक्षणाची भूमिका किती महत्त्वाची आहे, याची त्यांना पूर्ण जाणीव होती.
भाऊरावांनी महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागात शिक्षणाचे जाळे उभारण्यासाठी आयुष्यभर संघर्ष केला. त्यांनी अनेक प्राथमिक शाळा, माध्यमिक शाळा, महाविद्यालये आणि वसतिगृहे सुरू केली. १९३५ मध्ये त्यांनी शिक्षक प्रशिक्षणासाठी “महात्मा फुले अध्यापक विद्यालय” सुरू केले. पुढे “महाराजा सयाजीराव हायस्कूल” आणि “छत्रपती शिवाजी कॉलेज” यांसारख्या अनेक शैक्षणिक संस्थांची स्थापना करून ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी उच्च शिक्षणाची दारे खुली केली.
महात्मा गांधी यांच्या हत्येनंतर भाऊरावांनी आपल्या संस्थेमार्फत शंभर नवीन हायस्कूल सुरू करण्याची प्रतिज्ञा केली होती. विशेष म्हणजे, त्यांनी ही प्रतिज्ञा अवघ्या दहा वर्षांच्या कालावधीत पूर्ण करून दाखवली. त्यांच्या अथक परिश्रमांमुळे शिक्षणाची ज्ञानगंगा महाराष्ट्रातील दुर्गम खेड्यांपर्यंत पोहोचली. वसतिगृहयुक्त शिक्षण, श्रमसंस्कार, राष्ट्रीय एकात्मता, सामाजिक बांधिलकी आणि मानवतावादी मूल्यांचा प्रचार त्यांनी आपल्या संस्थांमधून सातत्याने केला.
कर्मवीर भाऊराव पाटील यांच्या व्यक्तिमत्त्वात स्वाभिमान, स्वत्वाची जाणीव, अन्यायाविरुद्धचा संताप, न्यायाविषयीची निष्ठा, मातृभूमीप्रती असलेले प्रेम, गरीब आणि वंचित समाजाविषयीची करुणा तसेच सामाजिक जबाबदारीची तीव्र जाणीव यांचा सुंदर संगम दिसून येतो. त्यांनी केवळ शिक्षणसंस्था उभारल्या नाहीत, तर लाखो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा दिली आणि समाजपरिवर्तनाची भक्कम पायाभरणी केली. त्यांच्या महान कार्याचा गौरव म्हणून पुणे विद्यापीठाने त्यांना “डॉक्टर ऑफ लिटरेचर (डी.लिट.)” ही मानद पदवी प्रदान केली, तर भारत सरकारने त्यांना “पद्मभूषण” या प्रतिष्ठित नागरी सन्मानाने गौरविले. शिक्षणासाठी आयुष्य वेचणाऱ्या या महान समाजसुधारकाने ९ मे १९५९ रोजी अखेरचा श्वास घेतला.
आजही महाराष्ट्रातील लाखो विद्यार्थी, शिक्षक आणि समाजकार्यकर्ते कर्मवीर भाऊराव पाटील यांना प्रेरणास्थान मानतात. शिक्षणाच्या माध्यमातून सामाजिक परिवर्तन घडवून आणण्याचे त्यांचे स्वप्न आजही रयत शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून पुढे चालत आहे. अशा या थोर शिक्षणमहर्षीचा जन्म महाराष्ट्राच्या भूमीत, विशेषतः कोल्हापूरच्या परिसरात झाला, ही आपल्या सर्वांसाठी अभिमानाची बाब आहे.
शिक्षणमहर्षी पद्मभूषण कर्मवीर भाऊराव पाटील यांच्या महान कार्यास विनम्र अभिवादन!
