डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
गेल्या काही वर्षांत फातिमा शेख हे नाव महाराष्ट्रात आणि देशभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आले आहे. शालेय पाठ्यपुस्तके, सामाजिक माध्यमे, विविध सरकारी कार्यक्रम, व्याख्याने आणि लेखांमधून त्यांना “भारतातील पहिल्या मुस्लिम महिला शिक्षिका”, “सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकारी”, “स्त्रीशिक्षणाच्या अग्रदूत” अशा विशेषणांनी गौरवले जात आहे. अनेक ठिकाणी त्यांच्या नावाने शाळा, पुरस्कार आणि स्मृतिदिन …
Read More »राजर्षी शाहू महाराज : केवळ दलितोद्धारक नव्हे, तर आधुनिक महाराष्ट्राचे सर्वसमावेशक शिल्पकार
भारतीय समाजजीवनात महापुरुषांचे मूल्यमापन करताना एक गंभीर प्रवृत्ती सातत्याने दिसून येते. ती म्हणजे एखाद्या महापुरुषाच्या विशाल, बहुआयामी आणि परिवर्तनवादी कार्याला एका विशिष्ट सामाजिक, धार्मिक किंवा राजकीय चौकटीत बंदिस्त करण्याची. यामुळे त्या महापुरुषांचे कार्य समजून घेण्याऐवजी त्यांचे वर्गीकरण करण्याची मानसिकता निर्माण होते. परिणामी, त्यांचे व्यापक योगदान समाजाच्या स्मृतीतून हळूहळू पुसले जाते …
Read More »विचारांचे अमर वारस : राष्ट्रपिता महात्मा ज्योतिराव फुले यांचे क्रांतिदर्शन
इ.स. १८५१ च्या सुमारास घडलेला एक प्रसंग महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारविश्वाचे आणि दूरदृष्टीचे दर्शन घडवतो. एकदा सावित्रीबाई फुले यांनी ज्योतिरावांना विचारले, “आपल्याला स्वतःची संतती नाही. आपल्या पश्चात आपल्या समाधीवर फुले वाहणारा आपल्या रक्ताचा वारस असावा, असे वाटत नाही का?” त्यावर महात्मा फुले शांतपणे म्हणाले, “आज आपल्या रक्ताचा वारस नसेल, …
Read More »राजर्षी शाहू महाराज : आरक्षणाचे जनक आणि सामाजिक क्रांतीचे शिल्पकार
राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज हे भारतीय इतिहासातील असे युगपुरुष आहेत ज्यांनी सत्ता ही भोगाची नव्हे तर समाजसेवेची जबाबदारी आहे हे आपल्या कृतीतून सिद्ध करून दाखवले. कोल्हापूर संस्थानाचे राजे असूनही त्यांनी स्वतःला लोकांचे सेवक मानले आणि बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या विचारांची ताकद इतकी प्रखर होती की …
Read More »वेदोक्त संघर्ष : राजर्षी शाहू महाराजांनी लढलेले सामाजिक न्यायाचे धार्मिक युद्ध
”प्रमाणबुद्धिवैदेषु साधनानामनेकता” या वेदवचनाचा अर्थ असा सांगितला जातो की, “जो वेदांना प्रमाण मानतो तो हिंदू.” हिंदू धर्माच्या या मूलभूत संकल्पनेत सर्वसमावेशकता अभिप्रेत असताना, कालांतराने धर्माच्या व्याख्यांवर काही विशिष्ट वर्गाचे वर्चस्व निर्माण झाले आणि धार्मिक विधींमध्ये श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या कल्पना रूढ करण्यात आल्या. याच पार्श्वभूमीवर “वेदोक्त” आणि “पुराणोक्त” या दोन प्रकारच्या धार्मिक विधींचा …
Read More »वेदोक्त संघर्षातून घडलेले राजर्षी शाहू महाराजांचे समाजक्रांतीचे युग
भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी केलेल्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि राजकीय सुधारणांनी भारतीय समाजजीवनाला नवी दिशा दिली. त्यांच्या आयुष्यातील सर्वाधिक गाजलेली आणि दूरगामी परिणाम घडवून आणणारी घटना म्हणजे “वेदोक्त प्रकरण”. हे प्रकरण केवळ धार्मिक विधींच्या अधिकारापुरते मर्यादित नव्हते, तर भारतीय समाजातील वर्णव्यवस्था, सामाजिक वर्चस्व …
Read More »राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : सामाजिक न्यायाच्या लढ्यातील ऐतिहासिक मैत्री
भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाते हे केवळ दोन महान व्यक्तिमत्त्वांमधील स्नेहसंबंध नव्हते, तर ते सामाजिक न्याय, समता, शिक्षण आणि बहुजन मुक्तीच्या सामायिक ध्येयातून निर्माण झालेले ऐतिहासिक सहकार्य होते. विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी बहुजन, शोषित आणि अस्पृश्य समाजाच्या उद्धारासाठी कार्य करणाऱ्या या दोन …
Read More »