महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, साहित्यिक आणि आध्यात्मिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की, त्यांचे मूल्यमापन केवळ इतिहासाच्या कालपटावर करता येत नाही; तर ती संपूर्ण समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचा आणि सांस्कृतिक अस्मितेचा अविभाज्य भाग बनून जातात. संतश्रेष्ठ श्रीज्ञानेश्वर माऊली हे असेच एक अलौकिक, अद्वितीय आणि कालातीत व्यक्तिमत्त्व आहे. गेली साडेसातशे वर्षे महाराष्ट्राच्या जनमानसावर अधिराज्य …
Read More »भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी केलेल्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि राजकीय सुधारणांनी भारतीय समाजजीवनाला नवी दिशा दिली. त्यांच्या आयुष्यातील सर्वाधिक गाजलेली आणि दूरगामी परिणाम घडवून आणणारी घटना म्हणजे “वेदोक्त प्रकरण”. हे प्रकरण केवळ धार्मिक विधींच्या अधिकारापुरते मर्यादित नव्हते, तर भारतीय समाजातील वर्णव्यवस्था, सामाजिक वर्चस्व …
Read More »भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासाचा विचार करताना इ.स. १८५७ मधील उठावाला “भारतीय स्वातंत्र्यसमराचा श्रीगणेशा” असे संबोधले जाते. अनेक इतिहासकारांनी या उठावाचे महत्त्व अधोरेखित केले असून त्यातील काही व्यक्तिमत्त्वांचे मोठ्या प्रमाणावर गौरवीकरणही केले आहे. तथापि, इतिहासाचा अभ्यास केवळ प्रचलित मतांच्या आधारे न करता, निरपेक्षपणे आणि व्यापक दृष्टिकोनातून करणे आवश्यक आहे. कारण इतिहास हा …
Read More »भारतीय समाजाच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि ऐतिहासिक जाणिवांचा अभ्यास करताना बळीराजाचे स्थान समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. विशेषतः शेतकरी, बहुजन आणि श्रमजीवी समाजाच्या दृष्टीकोनातून बळीराजाचा इतिहास आणि त्याच्याभोवती निर्माण झालेल्या परंपरा, कथा आणि प्रतीकांचे पुनर्वाचन करणे आवश्यक आहे. महात्मा जोतिराव फुले यांनी आपल्या लेखनातून आणि सामाजिक विचारातून बळीराजाला विशेष स्थान दिले. …
Read More »”मनुष्य हा उमललेल्या फुलासारखा असतो. त्याचे जीवन केवळ स्वतःसाठी नसून इतरांच्या दुःखात सहभागी होण्यासाठी, त्यांच्या जीवनात आनंद आणि चेतनेचा प्रकाश पसरविण्यासाठी असते.” ही भावना ज्यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्याच्या आचरणातून जगासमोर मांडली, ते म्हणजे संत गाडगे महाराज. त्यांनी आपल्या कार्यातून मानवतेची अशी गंगा प्रवाहित केली की, तिचा लाभ केवळ महाराष्ट्रालाच नव्हे, …
Read More »महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत संतशिरोमणी संत नामदेव महाराज यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. वारकरी संप्रदायातील हे श्रेष्ठ संत केवळ भक्तिकाव्याचे रचनाकार नव्हते, तर ते समाजप्रबोधन, सामाजिक समता, मानवतावाद आणि लोकधर्माचे प्रभावी पुरस्कर्ते होते. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून उत्तर भारतापर्यंत पोहोचला. विशेषतः पंजाबमधील शीख परंपरेतही संत नामदेव महाराजांना अत्यंत …
Read More »हिंदुस्तानच्या इतिहासात अनेक ऐतिहासिक घटना घडल्या आहेत. काही घटनांची नोंद इतिहासाच्या पानांवर सुवर्णाक्षरांनी झाली, तर काही घटना आणि त्यांचे नायक काळाच्या ओघात दुर्लक्षित राहिले. सन १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरापूर्वीही इंग्रजी सत्तेविरुद्ध अनेक उठाव झाले होते. अशाच एका उठावाद्वारे इंग्रज सत्तेला सलग अनेक वर्षे सळो की पळो करून सोडणारा, स्वातंत्र्याचे स्वप्न सर्वप्रथम …
Read More »
डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः