डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासाचा विचार करताना इ.स. १८५७ मधील उठावाला “भारतीय स्वातंत्र्यसमराचा श्रीगणेशा” असे संबोधले जाते. अनेक इतिहासकारांनी या उठावाचे महत्त्व अधोरेखित केले असून त्यातील काही व्यक्तिमत्त्वांचे मोठ्या प्रमाणावर गौरवीकरणही केले आहे. तथापि, इतिहासाचा अभ्यास केवळ प्रचलित मतांच्या आधारे न करता, निरपेक्षपणे आणि व्यापक दृष्टिकोनातून करणे आवश्यक आहे. कारण इतिहास हा केवळ घटनांची नोंद नसून, तो राष्ट्राच्या सामूहिक स्मृतीचा आणि अस्मितेचा आरसा असतो.
इ.स. १८५७ मधील उठाव हा खऱ्या अर्थाने भारतीय स्वातंत्र्यासाठीचा पहिला संघर्ष होता की तत्कालीन धार्मिक, सामाजिक आणि राजकीय असंतोषातून उद्भवलेले बंड होते, याविषयी इतिहासकारांमध्ये मतभेद आढळतात. परंतु भारतीय भूमीवरील परकीय सत्तेविरुद्ध स्वराज्याच्या संकल्पनेने प्रेरित होऊन शस्त्र उचलण्याचा पहिला व्यापक आणि संघटित प्रयत्न कोणता, या प्रश्नाचा विचार केला असता अनेक अभ्यासकांचे लक्ष छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या कार्याकडे वेधले जाते.
स्वराज्याच्या तोरणाची पहिली वीट
इ.स. १६४६ मध्ये अवघ्या सोळाव्या वर्षी शिवाजी महाराजांनी तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचा पहिला पाया रचला. हा विजय केवळ एका दुर्गाचा विजय नव्हता; तो परकीय सत्तेविरुद्ध भारतीय आत्मसन्मानाच्या जागृतीचा पहिला रणशिंगनाद होता. म्हणूनच अनेक विचारवंतांच्या दृष्टीने तोरणा विजय हा भारतीय स्वातंत्र्यचळवळीच्या प्रारंभाचे प्रतीक मानला जातो.
रशियाचे माजी पंतप्रधान मार्शल बुल्गानिन यांनी म्हटले होते, “साम्राज्यशाहीविरुद्ध बंड उभारून स्वराज्याची पहिली मुहूर्तमेढ छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रोवली.” या विधानातून शिवरायांच्या संघर्षाचे वैश्विक महत्त्व अधोरेखित होते.
शिवाजी महाराजांचा संघर्ष हा तत्कालीन आदिलशाही, निजामशाही आणि मुघल साम्राज्याच्या राजकीय वर्चस्वाविरुद्ध होता. या सर्व राजवटी भारतीय भूमीवर राज्य करत असल्या, तरी त्यांची राजकीय निष्ठा आणि सत्ता संरचना भारतीय लोकहितापेक्षा साम्राज्यविस्ताराशी अधिक निगडित होती. त्यामुळे स्वराज्याची संकल्पना ही केवळ राजकीय सत्ता मिळविण्याची आकांक्षा नव्हती; ती स्वाभिमान, स्वसंस्कृती आणि स्वनिर्णयाच्या अधिकाराची घोषणा होती.
“पहिले स्वातंत्र्ययोद्धे” ही संकल्पना
जर इंग्रजांविरुद्ध झालेला संघर्ष भारतीय स्वातंत्र्यलढा मानला जात असेल, तर त्यापूर्वी भारतावर राज्य करणाऱ्या परकीय सत्तांविरुद्धचा संघर्षही त्याच संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. या दृष्टीने पाहिले असता, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उभारलेले स्वराज्य हे भारतीयांच्या स्वराज्याच्या आकांक्षेचे पहिले संघटित राजकीय रूप मानले जाऊ शकते.
अर्थात, काही इतिहासकार या मताशी सहमत नसतील. त्यांच्या मते शिवाजी महाराजांचा संघर्ष हा प्रादेशिक सत्ता स्थापनेचा प्रयत्न होता. परंतु हा आक्षेप पूर्णपणे ग्राह्य धरता येत नाही. कारण शिवाजी महाराजांचे ध्येय केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांच्या राजकीय आणि लष्करी मोहिमा गुजरात, कर्नाटक, तंजावरपर्यंत विस्तारलेल्या होत्या. आग्रा भेटीच्या प्रसंगी त्यांनी उत्तर भारतातील राजकीय परिस्थितीचा सूक्ष्म अभ्यास केला होता, हे अनेक इतिहास संशोधकांनी नमूद केले आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राजमुद्रेतील “प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता” ही ओळ त्यांच्या सार्वभौम आणि व्यापक दृष्टीकोनाची साक्ष देते. त्यांचे स्वराज्य हे संकुचित प्रादेशिक राज्य नसून लोककल्याणकारी, न्यायनिष्ठ आणि स्वाभिमानी राज्यव्यवस्थेचे आदर्श प्रारूप होते.
सर्वधर्मसमभाव की धर्मांधता?
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन करताना अनेकदा त्यांना धार्मिक चौकटीत बसविण्याचा प्रयत्न केला जातो. परंतु शिवचरित्राचा अभ्यास केल्यास स्पष्ट होते की, शिवाजी महाराजांचा संघर्ष कोणत्याही धर्माविरुद्ध नव्हता; तो अन्यायकारी आणि परकीय सत्तेविरुद्ध होता.
यशस्वी राज्यकर्ता धर्मांध असू शकत नाही, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराज. त्यांनी आपल्या राज्यकारभारात सर्व धर्मीयांना समान न्याय दिला. त्यांच्या सैन्यात आणि प्रशासनात अनेक मुस्लिम अधिकारी महत्त्वाच्या पदांवर कार्यरत होते. दौलतखान, सिद्दी हिलाल, इब्राहिम खान यांसारख्या व्यक्तींनी स्वराज्याच्या उभारणीत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
शिवाजी महाराजांनी कोणत्याही मशिदीचा किंवा कुराणाचा अवमान करण्यास सक्त मनाई केली होती. युद्धात शत्रूच्या स्त्रियांना, धर्मस्थळांना आणि निरपराध जनतेला इजा होऊ नये, अशी त्यांची स्पष्ट भूमिका होती. हे त्यांच्या उदात्त आणि मानवतावादी दृष्टिकोनाचे द्योतक आहे.
संतपरंपरा आणि शिवराय
शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वावर महाराष्ट्रातील संतपरंपरेचा मोठा प्रभाव होता. संत तुकाराम महाराज, समर्थ रामदास स्वामी यांच्याबरोबरच केळशी येथील सूफी संत बाबा याकुत यांच्याबद्दलही शिवाजी महाराजांना आदरभाव होता. काशीनाथ आठल्ये लिखित “महाराष्ट्राचा राजा : छत्रपती शिवाजी महाराजांचे चरित्र” तसेच कृष्णराव केळुसकर यांच्या शिवचरित्रामध्ये बाबा याकुत यांचा उल्लेख आढळतो.
ही बाब स्पष्ट करते की, शिवाजी महाराजांचा विरोध इस्लाम धर्माशी किंवा सामान्य मुस्लिम समाजाशी नव्हता. उलट, ते विविध धार्मिक परंपरांचा आदर करणारे आणि मानवी मूल्यांना प्राधान्य देणारे राजे होते. त्यांचा संघर्ष हा धर्माचा नव्हे, तर स्वराज्य आणि स्वाभिमानाचा संघर्ष होता.
भारतीय इतिहासाच्या प्रवाहात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी इ.स. १६४६ मध्ये तोरणा जिंकून स्वराज्याचा जो दीप प्रज्वलित केला, त्याच्या प्रकाशात पुढील अनेक पिढ्यांनी स्वातंत्र्याचे स्वप्न पाहिले. त्यामुळे अनेकांच्या दृष्टीने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याची पहिली ठिणगी इ.स. १८५७ मध्ये नव्हे, तर इ.स. १६४६ मध्ये तोरण्याच्या कड्यावर पेटली होती. इतिहासाच्या विविध व्याख्या असू शकतात; परंतु हे निर्विवाद सत्य आहे की छत्रपती शिवाजी महाराजांनी भारतीय जनमानसात स्वराज्य, स्वाभिमान आणि स्वातंत्र्याची चेतना जागवली. म्हणूनच अनेकांच्या श्रद्धा, अभ्यास आणि ऐतिहासिक आकलनानुसार, विश्ववंद्य कुळवाडीभूषण छत्रपती शिवाजी महाराज यांना भारतीय स्वातंत्र्याच्या पहिल्या महान योद्ध्यांपैकी एक मानले जाते.