Tag Archives: मराठा इतिहास

   ”दादोजी, शिवाजी महाराज आणि सत्य” या शीर्षकाचा राजा पिंपरखेडकर लिखित लेख लोकसत्ता या दैनिकात दिनांक ३१ ऑगस्ट २०१४ रोजी प्रकाशित झाला होता. वस्तुतः तो लेख श्यामसुंदर मुळे लिखित “हिंदवी स्वराज्याचे कारभारी दादोजी कोंडदेव : खंडण आणि मंडण” या पुस्तकाचा परिचयपर लेख होता. या लेखामध्ये लेखकाने दादोजी कोंडदेव यांच्या मार्गदर्शनाखाली छत्रपती …

   इतिहास हा केवळ भूतकाळातील घटनांचा संग्रह नसतो; तो समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचा, अस्मितेचा आणि विचारपरंपरेचा आरसा असतो. त्यामुळे इतिहासातील महान व्यक्तिमत्त्वांचे मूल्यमापन करताना श्रद्धेपेक्षा सत्याला, परंपरेपेक्षा पुराव्याला आणि भावनेपेक्षा चिकित्सक दृष्टीला अधिक महत्त्व द्यावे लागते. विश्ववंद्य छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाभोवतीही अनेक दंतकथा, आख्यायिका आणि समजुतींचे जाळे विणले गेले आहे. त्यापैकी सर्वाधिक …

   विश्ववंद्य छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नावामागे अनेक बिरुदावल्या जोडल्या गेल्या आहेत. त्यापैकी “गोब्राह्मणप्रतिपालक” ही बिरुदावली विशेष प्रसिद्ध आहे; किंबहुना ती जाणीवपूर्वक अधिक प्रसिद्ध करण्यात आली का, असा प्रश्नही उपस्थित केला जातो. काही हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या मंडळींना शिवराय “छत्रपती” होते, यापेक्षा ते “गोब्राह्मणप्रतिपालक” होते, हे अधिक गौरवास्पद वाटते. या भूमिकेला ऐतिहासिक आधार देण्यासाठी …

   छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांच्यातील संबंध हा महाराष्ट्राच्या इतिहासलेखनातील अत्यंत चर्चेचा, वादग्रस्त आणि भावनिक पातळीवर चर्चिला जाणारा विषय आहे. विशेषतः “समर्थ रामदास हे शिवाजी महाराजांचे गुरु होते का?” आणि “शिवाजी महाराजांनी समर्थ रामदासांना राज्य अर्पण केले होते का?” या प्रश्नांभोवती गेली अनेक दशके इतिहासकार, चरित्रकार, समाजचिंतक आणि …

   भारतीय इतिहासातील अनेक महान व्यक्तिमत्त्वांपैकी राजमाता जिजाऊ यांचे स्थान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्रेरणादायी आहे. जिजाऊंचे कार्य केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता म्हणून मर्यादित नाही, तर त्या स्वराज्याच्या वैचारिक, सामाजिक आणि नैतिक पायाभरणी करणाऱ्या राष्ट्रनिर्माती होत्या. तत्कालीन भारतात राजकीय अराजकता, परकीय सत्तांचे वर्चस्व, सामाजिक विषमता, धार्मिक संघर्ष आणि सामान्य रयतेचे असुरक्षित …

   मराठ्यांच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी स्थापन केलेले हिंदवी स्वराज्य हे केवळ राजकीय परिवर्तन नव्हते, तर सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक गुलामगिरीविरुद्धचे एक व्यापक आंदोलन होते. शिवाजी महाराजांच्या कार्याचा प्रभाव आणि लोकप्रियता इतकी व्यापक होती की, पुढील काळात अनेक धार्मिक, सामाजिक आणि सांप्रदायिक परंपरांनी त्यांच्याशी स्वतःचा संबंध जोडण्याचा …

   मराठा स्वराज्याच्या इतिहासात अनेक पराक्रमी घराण्यांनी आपल्या शौर्याने आणि निष्ठेने अजरामर स्थान प्राप्त केले. मोहिते, घाटगे, महाडिक, सुर्वे, जाधव, सावंत यांसारख्या घराण्यांनी तत्कालीन निजामशाही, आदिलशाही आणि इतर मुस्लिम सत्तांमध्ये लष्करी सेवा बजावत असताना आपला पराक्रम सिद्ध केला होता. पुढे या घराण्यांचा संबंध भोसले घराण्याशी आला आणि त्यांच्या कीर्तीला नवे परिमाण …

   मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज आणि राजाराम महाराज यांच्याइतकेच काही पराक्रमी सेनानी आपल्या शौर्य, धैर्य आणि युद्धकौशल्यामुळे अजरामर झाले. या महान सेनापतींमध्ये रणझुंझार सेनापती संताजी घोरपडे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. इ.स. १६८९ ते १६९७ या काळात त्यांनी मराठा स्वराज्याच्या संरक्षणाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर …

   छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उभारलेले हिंदवी स्वराज्य हे केवळ तलवारीच्या बळावर निर्माण झाले नाही. त्यामागे पराक्रमी मावळे, दूरदर्शी राजकारण, सक्षम प्रशासन आणि अत्यंत कार्यक्षम गुप्तहेर व्यवस्था यांचा सिंहाचा वाटा होता. युद्धात तलवार जितकी महत्त्वाची असते, तितकीच महत्त्वाची असते शत्रूची अचूक माहिती. शत्रूच्या हालचाली, राजकीय घडामोडी, सैन्यबळ, खजिन्याची ठिकाणे, हल्ल्याचे मार्ग आणि …

   भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासाचा विचार करताना इ.स. १८५७ मधील उठावाला “भारतीय स्वातंत्र्यसमराचा श्रीगणेशा” असे संबोधले जाते. अनेक इतिहासकारांनी या उठावाचे महत्त्व अधोरेखित केले असून त्यातील काही व्यक्तिमत्त्वांचे मोठ्या प्रमाणावर गौरवीकरणही केले आहे. तथापि, इतिहासाचा अभ्यास केवळ प्रचलित मतांच्या आधारे न करता, निरपेक्षपणे आणि व्यापक दृष्टिकोनातून करणे आवश्यक आहे. कारण इतिहास हा …