डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
”दादोजी, शिवाजी महाराज आणि सत्य” या शीर्षकाचा राजा पिंपरखेडकर लिखित लेख लोकसत्ता या दैनिकात दिनांक ३१ ऑगस्ट २०१४ रोजी प्रकाशित झाला होता. वस्तुतः तो लेख श्यामसुंदर मुळे लिखित “हिंदवी स्वराज्याचे कारभारी दादोजी कोंडदेव : खंडण आणि मंडण” या पुस्तकाचा परिचयपर लेख होता. या लेखामध्ये लेखकाने दादोजी कोंडदेव यांच्या मार्गदर्शनाखाली छत्रपती शिवाजी महाराजांचे प्रारंभीचे शिक्षण झाले, तसेच त्यांची नेमणूक स्वयंपूर्णपणे शहाजीराजांनी केली होती, असे प्रतिपादन केले आहे. शिवाजी महाराजांच्या जडणघडणीत दादोजी कोंडदेव यांचे स्थान नाकारण्यात काहीही अर्थ नसल्याचेही त्यांनी सुचविले आहे. याचबरोबर, आजच्या सामाजिक संघटना इतिहासाची मोडतोड करून सोयीस्कर इतिहास निर्माण करीत असल्याचा आरोपही त्यांनी केला आहे.
परंतु, इतिहासाचा विपर्यास हा केवळ आधुनिक काळातील प्रकार नसून, उत्तरकालीन बखरकार आणि काही तथाकथित इतिहासकारांनीही अनेक ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वांचे उदात्तीकरण किंवा विकृतीकरण केल्याची अनेक उदाहरणे उपलब्ध आहेत. त्यामुळे “सत्य” हा शब्द केवळ शीर्षकापुरता मर्यादित न ठेवता, उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांच्या चिकित्सक अभ्यासातून त्याचा शोध घेणे आवश्यक ठरते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या चरित्रातील सर्वाधिक चर्चिलेला विषय म्हणजे त्यांच्या गुरुत्वाचा प्रश्न. या संदर्भात समर्थ रामदास स्वामी आणि दादोजी कोंडदेव ही दोन नावे विशेषत्वाने पुढे आली. परंतु, आजवर शिवाजी महाराजांचे गुरु म्हणून समर्थ रामदास स्वामी यांना मानणारे अनेक लेखकही आता शिवाजी महाराज आणि रामदास स्वामी यांच्या प्रत्यक्ष भेटीचे अस्सल पुरावे उपलब्ध नसल्याचे मान्य करीत आहेत. त्यामुळे या चर्चेत दादोजी कोंडदेव यांचे नाव अधिक ठळकपणे पुढे आणले गेले.
राजा पिंपरखेडकर यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, शहाजीराजांनी दादोजी कोंडदेव यांची नेमणूक केली होती, हे खरे आहे; परंतु ही नेमणूक गुरु किंवा शिक्षक म्हणून नव्हे, तर सेवक आणि प्रशासकीय कारभारी म्हणून केली होती. शहाजीराजांनी पुणे परिसरातील काही जहागिरींचा कारभार दादोजी कोंडदेव यांच्याकडे सोपविला होता. दादोजी कोंडदेव हे मूळचे पुणे परगण्यातील मलठण गावचे कुलकर्णी होते. काही इतिहासकारांनी त्यांना कोंढाण्याचे सुभेदार म्हटले असले, तरी प्रत्यक्षात ते आदिलशाहीचे अधिकारी नव्हते, तर शहाजीराजांचे विश्वासू सेवक होते.
इ.स. १६४१-४२ पूर्वी ते शहाजीराजांच्या आज्ञेनुसार कार्य करीत होते. शिवाजी महाराज आणि राजमाता जिजाऊ पुण्यात आल्यानंतर त्यांनी त्यांच्या आदेशानुसार कामकाज पाहिले. यावरून दादोजी कोंडदेव यांचे स्थान हे प्रशासकीय सेवकाचे होते, गुरूचे नव्हे, हे स्पष्ट होते.
आजपर्यंत अनेक उत्तरकालीन बखरकार आणि काही इतिहासकारांनी दादोजी कोंडदेव यांना शिवाजी महाराजांचे बालपणीचे गुरु म्हणून प्रस्तुत करण्याचा प्रयत्न केला आहे. काहींनी तर शिवाजी महाराजांना शस्त्रास्त्रांचे शिक्षणही दादोजींनीच दिले, असे प्रतिपादन केले आहे. या विचारांच्या प्रभावातून महाराष्ट्र शासनाने उत्कृष्ट क्रीडा प्रशिक्षकासाठी “दादोजी कोंडदेव पुरस्कार” सुरू केला होता तसेच ठाणे येथे “दादोजी कोंडदेव स्टेडियम” उभारण्यात आले होते.
परंतु, दादोजी कोंडदेव यांनी शिवाजी महाराजांना कोणत्याही प्रकारचे शिक्षण दिले, स्वराज्य स्थापनेसाठी प्रेरणा दिली अथवा प्रत्यक्ष मदत केली, असा एकही स्पष्ट उल्लेख समकालीन ऐतिहासिक साधनांमध्ये उपलब्ध नाही. शहाजीराजांच्या पदरी असलेले जयराम पिंडे यांनी लिहिलेला राधामाधवविलासचंपू, कविंद्र परमानंदकृत शिवभारत, तसेच जेधे शकावली यांसारख्या विश्वसनीय समकालीन साधनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांचा उल्लेखच आढळत नाही.
स्वराज्याच्या कार्यात लहान-मोठे योगदान देणाऱ्या अनेक व्यक्तींची नावे या ग्रंथांमध्ये सापडतात; परंतु दादोजी कोंडदेव यांचे नाव नसणे ही बाब त्यांच्या स्वराज्यस्थापनेतील मर्यादित किंवा गौण स्थानाची साक्ष देणारी ठरते.
तुलनेने अधिक विश्वसनीय मानल्या जाणाऱ्या सभासद बखरीतही दादोजींनी शिवाजी महाराजांना शिक्षण दिल्याचा कोणताही उल्लेख नाही. सभासद बखर स्पष्टपणे नमूद करते की, शहाजीराजांनी पुण्याच्या कारभारासाठी दादोजी कोंडदेव यांची नियुक्ती केली होती आणि ते इतर प्रशासकीय अधिकाऱ्यांप्रमाणेच एक सेवक होते. सभासद बखरीतील वर्णनावरून दादोजी कोंडदेव यांचे शिवाजी महाराजांशी संबंध हे मालक आणि सेवक यापुरतेच मर्यादित होते, असे दिसून येते.
पेशवेकालीन आणि उत्तर पेशवेकालीन बखरींमध्ये दादोजी कोंडदेव यांचे मोठ्या प्रमाणावर उदात्तीकरण करण्यात आले. शिवदिग्विजय, चिटणीस बखर आणि इतर उत्तरकालीन बखरींमधून दादोजी कोंडदेव यांना शिवाजी महाराजांचे गुरु म्हणून स्थापित करण्याचा प्रयत्न झालेला दिसतो. इतिहास संशोधक सेतू माधवराव पगडी यांनी या बखरींना “भारूडांनी भरलेल्या” असे संबोधून त्यांची ऐतिहासिक विश्वसनीयता प्रश्नांकित केली आहे.
सभासद बखरीचे संपादक दत्ता भगत यांनी स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, उत्तरकालीन बखरकारांनी दादोजी कोंडदेव यांना अवास्तव महत्त्व दिले असून, सभासद बखरीत मात्र त्यांचे चित्रण एका चाकराच्या स्वरूपातच केलेले आहे.
प्रसिद्ध विचारवंत आणि संशोधक डॉ. आ. ह. साळुंखे यांनी “शिवराय : संस्कार आणि शिक्षण” या ग्रंथात नमूद केले आहे की, परमानंदाच्या शिवभारत मध्ये महाराष्ट्रातील प्रचलित दंतकथांमधील तथाकथित गुरुंचा साधा उल्लेखही आढळत नाही. त्यांनी स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, शिवाजी महाराजांच्या जडणघडणीत शहाजीराजे, राजमाता जिजाऊ आणि विविध शिक्षकांची भूमिका वर्णन केली गेली असली, तरी दादोजी कोंडदेव यांचा कुठेही उल्लेख नाही.
इतिहास संशोधक वा. सी. बेंद्रे यांनीदेखील “शिवाजी-जिजाऊ यांना दादोजी कोंडदेव यांच्यासोबत पाठविले गेले” ही माहिती काल्पनिक असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
वा. सी. बेंद्रे यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, इ.स. १६४४ मध्ये मुहम्मद आदिलशहाने दादोजी कोंडदेव यांचा एक हात कापल्याची नोंद उपलब्ध आहे. रा. व्य. जोशी यांनीही “परकीयांच्या दृष्टीतून शिवाजी” या ग्रंथात याच माहितीचा उल्लेख केला आहे. यावरून इ.स. १६४४ ते त्यांच्या मृत्यूपर्यंत दादोजी कोंडदेव एकहाती होते, हे स्पष्ट होते. त्यातही दादोजी कोंडदेव हे शस्त्रकौशल्यासाठी प्रसिद्ध असल्याचा समकालीन पुरावा उपलब्ध नसताना त्यांनी शिवाजी महाराजांना शस्त्रविद्या शिकविली, हा दावा अधिकच संदिग्ध ठरतो.
गो. स. सरदेसाई यांच्यासह काही इतिहासकारांनी शिवाजी महाराजांच्या प्रारंभीच्या स्वराज्यस्थापनेचे श्रेय दादोजी कोंडदेव यांना देण्याचा प्रयत्न केला आहे. तथापि, त्यांनी दिलेल्या आदिलशाही फर्मानांचा आणि दादोजी कोंडदेव यांनी किल्ले जिंकण्याचा कोणताही प्रत्यक्ष संबंध दिसून येत नाही. इतिहास संशोधक सेतू माधवराव पगडी यांनी स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, शिवाजी महाराजांनी दादोजी कोंडदेव यांच्या मृत्यूनंतरच स्वराज्यस्थापनेच्या कार्याला प्रत्यक्ष प्रारंभ केला.
श्री ग. ह. खरे यांनी स्वराज्यातील तीन दुर्ग या ग्रंथात असे मत व्यक्त केले आहे की, उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे दादोजींच्या मृत्यूनंतरच शिवाजी महाराजांनी तोरणा व राजगड यांसारख्या किल्ल्यांच्या पुनर्बांधणीचे कार्य सुरू केले.
राष्ट्रपिता महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी आपल्या शिवाजी महाराजांच्या पोवाड्यात दादोजी आणि शिवाजी महाराज यांच्या संबंधांबाबत अत्यंत अर्थपूर्ण विधान केले आहे –
“मासा पाणी खेळे, गुरु कोण असे त्याचा; पोवाडा गातो शिवाजीचा.”
या एका ओळीतूनच महात्मा फुले यांनी शिवाजी महाराजांचे कर्तृत्व स्वयंप्रेरित आणि स्वयंसिद्ध असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
इतिहास संशोधक जयसिंगराव पवार यांनीदेखील उपलब्ध ऐतिहासिक दस्तऐवजांच्या आधारे दादोजी कोंडदेव यांना गुरु म्हणून जाणीवपूर्वक इतिहासात घुसविण्यात आल्याचे मत व्यक्त केले आहे.
उपलब्ध समकालीन साधने, प्रख्यात इतिहास संशोधकांची मते आणि उत्तरकालीन बखरींचे चिकित्सक परीक्षण यांचा विचार करता, दादोजी कोंडदेव हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे गुरु किंवा शिक्षक होते, असा कोणताही विश्वसनीय ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही, हे स्पष्ट होते. तसेच, स्वराज्यस्थापनेच्या महान कार्याशी त्यांचा प्रत्यक्ष संबंध असल्याचेही कोणतेही पुरावे आढळत नाहीत.
राजमाता जिजाऊ यांच्या संस्कारांमधून, शहाजीराजांच्या दूरदृष्टीतून आणि स्वतःच्या असामान्य कर्तृत्व, बुद्धिमत्ता व पराक्रमाच्या बळावर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना केली. या स्वराज्यासाठी असंख्य मावळ्यांनी आपल्या रक्ताचे अर्घ्य वाहिले. अशा या अद्वितीय ऐतिहासिक कार्याचे श्रेय कोणत्याही समकालीन पुराव्याविना एका प्रशासकीय सेवकाला देणे हे इतिहासाशी प्रामाणिक राहणारे ठरू शकत नाही.
इतिहासाचा अभ्यास हा श्रद्धेचा नव्हे, तर पुराव्यांचा विषय आहे. आणि उपलब्ध पुराव्यांच्या प्रकाशात दादोजी कोंडदेव यांचे शिवाजी महाराजांच्या गुरुत्वाशी संबंध जोडणे हे ऐतिहासिक सत्याशी सुसंगत वाटत नाही.
संदर्भ:
छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे विचिकित्सक चरित्र,(पुर्वार्ध) प्रथमाव्रुत्ती १ मे १९७२. [वा.सी.बेंद्रे].
परकियांच्या द्रुष्टीतून शिवाजी [रा.व्य.जोशी].
शिवराय : संस्कार आणि शिक्षण (पृष्ट क्र. ३८) [डॉ.आ.ह.साळूंखे]
श्री राजा शिवछत्रपती,खंड १ भाग १,पूर्वोक्त (पृष्ट क्र.६०५ व ६०९ वरील तळटिप क्र ५४)[गजानन भास्कर मेहंदळे].
सभासद बखर (संपादक-दत्ता भगत).
स्वराज्यातील तीन दुर्ग [श्री ग.ह.खरे].
शिवचरित्र एक अभ्यास [सेतु माधवराव पगडी].
शिवरायांचे प्रेरणास्त्रोत आणि खरे स्वराज्यद्रोही [चंद्रशेखर शिखरे].
महात्मा फ़ुलेंक्रुत शिवाजींचा पोवाडा [महात्मा फ़ुले समग्र वाङमय,महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्क्रुती मंडळ,आव्रुत्ती ५ वी].
मराठी व्रुत्तपत्रे (“लोकसत्ता” ,लेख : “दादोजी,शिवाजी महाराज आणि सत्य” राजा पिंपरखेडकर लिखीत मध्ये ३१ ऑगस्ट २०१४ )
