डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांच्यातील संबंध हा महाराष्ट्राच्या इतिहासलेखनातील अत्यंत चर्चेचा, वादग्रस्त आणि भावनिक पातळीवर चर्चिला जाणारा विषय आहे. विशेषतः “समर्थ रामदास हे शिवाजी महाराजांचे गुरु होते का?” आणि “शिवाजी महाराजांनी समर्थ रामदासांना राज्य अर्पण केले होते का?” या प्रश्नांभोवती गेली अनेक दशके इतिहासकार, चरित्रकार, समाजचिंतक आणि अभ्यासक यांच्यामध्ये वादविवाद सुरू आहेत.
या वादाच्या केंद्रस्थानी असलेला एक महत्त्वाचा दस्तऐवज म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी इ.स. १६७८ मध्ये समर्थ रामदासांना लिहिल्याचे मानले जाणारे कथित पत्र. या पत्रामध्ये शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची प्राप्ती समर्थांच्या कृपेने झाल्याचे नमूद केले असून, हे राज्य समर्थांच्या चरणी अर्पण करण्याचा मनोदय व्यक्त केल्याचे सांगितले जाते. समर्थ रामदासांना शिवाजी महाराजांचे गुरु म्हणून प्रतिष्ठित करण्यासाठी या पत्राचा अनेकदा पुरावा म्हणून वापर करण्यात आला आहे.
समर्थ चरित्रकार सुनिल चिंचोलकर यांनी त्यांच्या “श्री समर्थ चरित्र : आक्षेप आणि खंडन” या ग्रंथामध्ये या पत्राचा आधार घेत समर्थ रामदासांचे गुरुत्व अधोरेखित करण्याचा प्रयत्न केला आहे. परंतु अनेक इतिहास संशोधकांनी या पत्राच्या प्रामाणिकतेबाबत गंभीर शंका उपस्थित केल्या आहेत. प्रस्तुत लेखाचा उद्देश या कथित पत्राचे इतिहासशास्त्रीय निकषांच्या आधारे चिकित्सक परीक्षण करणे हा आहे.
कथित पत्राचे स्वरूप आणि त्याचे महत्त्व
समर्थ रामदासांना लिहिल्याचे मानल्या जाणाऱ्या या पत्रात शिवाजी महाराजांनी समर्थांच्या कृपेने स्वराज्य प्राप्त झाल्याचे नमूद केल्याचे सांगितले जाते. तसेच, प्राप्त झालेले राज्य समर्थांच्या चरणी अर्पण करण्याची भावना व्यक्त केल्याचेही म्हटले जाते.
जर हे पत्र प्रामाणिक मानले, तर त्याचे काही महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष पुढे येतात :
- समर्थ रामदास हे शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक गुरु होते.
- स्वराज्य स्थापनेच्या संकल्पनेवर समर्थांचा प्रभाव होता.
- शिवाजी महाराजांनी स्वतःचे राज्य समर्थांच्या आध्यात्मिक अधिकाराखाली मानले होते.
- समर्थ रामदास हे केवळ संत नसून स्वराज्याचे वैचारिक प्रेरणास्रोत होते.
परंतु इतिहास संशोधनामध्ये कोणताही दस्तऐवज केवळ त्यातील मजकुराच्या आधारे स्वीकारला जात नाही. त्यासाठी दस्तऐवजाची उत्पत्ती, उपलब्धता, भाषाशैली, समकालीन संदर्भ, इतर पुराव्यांशी सुसंगती आणि त्याच्या प्रसाराचा इतिहास यांचा अभ्यास करावा लागतो.
पत्रातील धार्मिक उल्लेखांमुळे निर्माण होणारा संशय
या पत्राच्या वरच्या उजव्या कोपऱ्यात “श्रीरघुपती” आणि “श्रीमारुती” असे शब्द आढळतात. ही बाब अनेक इतिहासकारांच्या मते संशय निर्माण करणारी आहे.
शिवाजी महाराजांच्या उपलब्ध आणि प्रमाणित पत्रव्यवहाराचा अभ्यास केल्यास “श्रीसांब”, “श्रीशंकर”, “श्रीजगदंबा” किंवा तत्सम उल्लेख आढळतात. परंतु “श्रीरघुपती” आणि “श्रीमारुती” हे उल्लेख उपलब्ध प्रमाणित पत्रांमध्ये इतरत्र आढळत नाहीत.
येथे एक महत्त्वाची बाब लक्षात येते की :
- “रघुपती” म्हणजे भगवान राम,
- “मारुती” म्हणजे हनुमान,
आणि ही दोन्ही दैवते समर्थ रामदासांच्या उपासनेची प्रमुख केंद्रे होती.
इतिहासशास्त्रात एखाद्या दस्तऐवजाची भाषिक आणि धार्मिक वैशिष्ट्ये त्या काळातील इतर प्रमाणित दस्तऐवजांशी तुलना करून त्याचे मूल्यमापन केले जाते. या निकषावर विचार केल्यास, या पत्राच्या स्वरूपाबाबत संशय निर्माण होतो.
समकालीन ऐतिहासिक साधनांमधील मौन
इतिहास संशोधनामध्ये “Argument from Silence” किंवा “मौनाचा पुरावा” ही एक महत्त्वाची संकल्पना आहे. एखादी घटना अत्यंत महत्त्वाची असेल, तर तिचे प्रतिबिंब समकालीन साधनांमध्ये पडणे अपेक्षित असते.
जर शिवाजी महाराजांनी खरोखरच समर्थ रामदासांना राज्य अर्पण करण्याचा मनोदय व्यक्त केला असता, तर त्याचा उल्लेख खालील साधनांमध्ये अपेक्षित होता :
- समकालीन शकावल्या,
- शिवकालीन बखरी,
- राजकीय दप्तरे,
- तत्कालीन पत्रव्यवहार,
- परकीय प्रवाशांच्या नोंदी,
- समर्थ संप्रदायाचे प्रारंभीचे साहित्य.
परंतु उपलब्ध ऐतिहासिक साधनांमध्ये अशा घटनेचा स्पष्ट आणि निर्विवाद उल्लेख आढळत नाही. यामुळे या पत्राच्या प्रामाणिकतेविषयी संशय निर्माण होतो.
“चाफळची सनद” आणि इतिहासकारांचा दृष्टिकोन
हे कथित पत्र “चाफळची सनद” म्हणून प्रसिद्ध झाले. या संदर्भात इतिहासकार त्र्यंबक शंकर शेजवलकर यांनी अत्यंत महत्त्वपूर्ण निरीक्षण नोंदविले आहे :
”शिवाजीने रामदासाला राज्य अर्पण करण्याची गोष्ट घडलीच असली पाहिजे असे अनुमान करणे अनैतिहासिक आहे. जर अशी घटना प्रत्यक्ष घडली असती, तर तिचा उल्लेख एखाद्या शकावलीत किंवा बखरीत आवश्यकपणे आढळला असता. तसे होत नाही.”
शेजवलकर यांच्या मते, उपलब्ध दस्तऐवज केवळ रामदास भक्तांच्या परंपरेतूनच पुढे आलेला असल्यामुळे त्याच्या प्रामाणिकतेबाबत संशय निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.
इतिहास संशोधक गजानन भास्कर मेहेंदळे यांनीही या दस्तऐवजाच्या सत्यतेबाबत शंका व्यक्त केली आहे.
शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास यांच्यातील संपर्काचा प्रश्न
समर्थ रामदास आणि शिवाजी महाराज यांची भेट झाली होती की नाही, हा स्वतःच इतिहासलेखनातील स्वतंत्र वादाचा विषय आहे.
काही इतिहासकारांच्या मते :
- इ.स. १६७४ मध्ये झालेल्या राज्याभिषेकाच्या वेळी समर्थ रामदास उपस्थित नव्हते.
- इ.स. १६७६ ते १६७८ या कालावधीत शिवाजी महाराज दक्षिण दिग्विजय मोहिमेवर होते.
- या कालखंडात दोघांमध्ये घनिष्ठ संपर्क झाल्याचे ठोस पुरावे उपलब्ध नाहीत.
अशा परिस्थितीत, दक्षिण मोहिमेनंतर अचानक समर्थांना गुरुस्थानी मानून राज्य अर्पण करण्याचा भाव व्यक्त केल्याचा दावा अनेक अभ्यासकांना ऐतिहासिकदृष्ट्या विसंगत वाटतो.
स्वराज्य स्थापनेचे श्रेय कोणाला?
शिवाजी महाराजांच्या राज्यस्थापनेचे श्रेय कोणाला द्यावे, हा या वादातील मूलभूत प्रश्न आहे.
इतिहासकार त्र्यंबक शंकर शेजवलकर लिहितात :
”शिवाजीच्या राज्यस्थापनेचे मुख्य श्रेय त्यांच्या स्वतःच्या स्फूर्तीला, कल्पनाशक्तीला व पराक्रमाला देणे योग्य आहे. इतिहासात अनेक शतकांनी एखादा स्वयंभू नेता उदयास येतो; शिवाजी त्या प्रकारचे व्यक्तिमत्त्व होते.”
नरहर कुरुंदकर, न. र. फाटक, ग. भा. मेहेंदळे आणि इतर अनेक इतिहास संशोधकांनीही शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेचे प्रमुख श्रेय त्यांच्या स्वतःच्या राजकीय दूरदृष्टीला, लष्करी नेतृत्वाला आणि संघटन कौशल्याला दिले आहे.
रामदासांच्या उदात्तीकरणाचा प्रश्न
लेखक पार्थ पोकळे यांनी “बहुजनांचा सांस्कृतिक संघर्ष” या ग्रंथामध्ये असा युक्तिवाद केला आहे की, महाराष्ट्राच्या इतिहासलेखनात काही व्यक्तिमत्त्वांचे उदात्तीकरण विशिष्ट सामाजिक आणि सांस्कृतिक कारणांमुळे करण्यात आले.
त्यांच्या मते, शिवाजी महाराजांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना काही इतिहासकारांनी समर्थ रामदासांच्या भूमिकेला अतिमहत्त्व दिले आणि त्यामुळे स्वराज्याच्या निर्मितीत इतर घटकांचे योगदान तुलनेने गौण ठरले.
इतिहासकार बा. र. सुंठणकर यांनीदेखील लिहिले आहे :
“शिवाजीच्या राज्यस्थापनेत रामदासाच्या कर्तृत्वाचे फाजील स्तोम माजविण्यात आले आहे. त्याला इतिहासात काडीचाही आधार नाही.”
शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास यांच्या धार्मिक श्रद्धांमधील भिन्नता
शिवाजी महाराजांच्या धार्मिक श्रद्धांचा अभ्यास केल्यास ते शिवभक्त आणि भवानीमातेचे उपासक असल्याचे अनेक पुराव्यांवरून स्पष्ट होते.
याची काही उदाहरणे :
- त्यांची युद्धघोषणा “हर हर महादेव” होती.
- रायगडावरील जगदीश्वर मंदिराची स्थापना त्यांनी केली.
- त्यांच्या पत्रव्यवहारात भवानीमातेचा उल्लेख वारंवार आढळतो.
- प्रतापगडावरील भवानी मंदिराशी त्यांचे निकटचे संबंध होते.
दुसरीकडे, समर्थ रामदासांची प्रमुख धार्मिक ओळख रामभक्त म्हणून होती.
- त्यांची घोषणा “जय जय रघुवीर समर्थ” अशी होती.
- राम आणि मारुती ही त्यांची प्रमुख उपास्य दैवते होती.
अर्थात, धार्मिक श्रद्धांतील भिन्नता ही गुरु-शिष्य संबंध नसल्याचा अंतिम पुरावा मानता येत नसली, तरी या वादाच्या व्यापक संदर्भात ती विचारात घेण्यासारखी बाब आहे.
आधुनिक इतिहासलेखनातील पुनर्मूल्यांकन
गेल्या काही दशकांत शिवचरित्राच्या अभ्यासामध्ये नव्या स्रोतांचा आणि नव्या पद्धतींचा वापर होऊ लागला आहे. त्यामुळे शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास यांच्या संबंधांचे पुनर्मूल्यांकन करण्यात आले आहे.
काही आधुनिक अभ्यासकांच्या मते :
- समर्थ रामदास हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे संत आणि विचारवंत होते.
- परंतु त्यांना शिवाजी महाराजांचे राजकीय गुरु मानण्यासाठी उपलब्ध पुरावे अपुरे आहेत.
- शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेचा मुख्य स्रोत त्यांची स्वतःची राजकीय दृष्टी, संघटन क्षमता आणि लष्करी कौशल्य हेच होते.
उपलब्ध ऐतिहासिक साधने, परिस्थितीजन्य पुरावे आणि विविध इतिहासकारांच्या मतांचा विचार करता, शिवाजी महाराजांनी समर्थ रामदासांना इ.स. १६७८ मध्ये लिहिल्याचे मानले जाणारे पत्र हे इतिहासकारांमध्ये वादग्रस्त दस्तऐवज मानले जाते. या पत्राच्या प्रामाणिकतेबाबत अनेक गंभीर शंका उपस्थित करण्यात आल्या आहेत.
इतिहासकारांच्या एका प्रभावी प्रवाहानुसार, शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेचे मुख्य श्रेय त्यांच्या स्वतःच्या दूरदृष्टीला, नेतृत्वगुणांना आणि पराक्रमाला दिले पाहिजे. समर्थ रामदास हे शिवाजी महाराजांचे आध्यात्मिक किंवा राजकीय गुरु होते, हा दावा उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे निर्विवादपणे सिद्ध झालेला नाही. त्यामुळे या विषयाचा अभ्यास करताना भावनिक किंवा सांप्रदायिक भूमिकेपेक्षा इतिहासशास्त्रीय निकष, उपलब्ध पुरावे आणि चिकित्सक दृष्टिकोन यांना प्राधान्य देणे आवश्यक ठरते.
संदर्भ:
- सुनिल चिंचोलकर, श्री समर्थ चरित्र : आक्षेप आणि खंडन.
- प्र. न. देशपांडे (संपा.), छत्रपती शिवाजी महाराजांची पत्रे.
- त्र्यं. शं. शेजवलकर, श्री राजाशिवछत्रपती, पृ. ४५–४६, ५२.
- गजानन भास्कर मेहेंदळे, श्री राजा शिवछत्रपती.
- न. र. फाटक, समर्थ चरित्रविषयक लेखन.
- नरहर कुरुंदकर, ऐतिहासिक निबंध.
- पार्थ पोकळे, बहुजनांचा सांस्कृतिक संघर्ष, पृ. २७९.
- बा. र. सुंठणकर, महाराष्ट्रीय संत मंडळांचे ऐतिहासिक कार्य, प्रथम आवृत्ती, पृ. १३६.
- चंद्रशेखर शिखरे, शिवरायांचे प्रेरणास्त्रोत आणि खरे स्वराज्यद्रोही.
- बहुजन भारत (साप्ताहिक), वर्ष ३ रे, अंक २७, दिनांक ७ मार्च २००४, पृ. ८८–९१.