डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
विश्ववंद्य छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नावामागे अनेक बिरुदावल्या जोडल्या गेल्या आहेत. त्यापैकी “गोब्राह्मणप्रतिपालक” ही बिरुदावली विशेष प्रसिद्ध आहे; किंबहुना ती जाणीवपूर्वक अधिक प्रसिद्ध करण्यात आली का, असा प्रश्नही उपस्थित केला जातो. काही हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या मंडळींना शिवराय “छत्रपती” होते, यापेक्षा ते “गोब्राह्मणप्रतिपालक” होते, हे अधिक गौरवास्पद वाटते. या भूमिकेला ऐतिहासिक आधार देण्यासाठी विविध प्रकारचे तर्क आणि संदर्भ मांडले जातात.
”गोब्राह्मणप्रतिपालक” या शब्दाचा अर्थ “गायी आणि ब्राह्मण यांचे संरक्षण करणारा” असा घेतला जातो. परंतु प्रश्न असा निर्माण होतो की, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी संपूर्ण आयुष्यभर केवळ गायी आणि ब्राह्मण यांच्या संरक्षणासाठीच संघर्ष केला होता काय?
भारतीय समाजात गायीला पवित्र मानण्याची परंपरा आहे. गायीच्या उदरात तेहतीस कोटी देव वास करतात, अशी धार्मिक कल्पना प्रचलित आहे. परंतु गाय ही पवित्र आहे, असे म्हणण्यापेक्षा ती उपयुक्त आहे, असे म्हणणे अधिक समर्पक वाटते. कारण भारतीय कृषिसंस्कृतीत गायीचे स्थान हे धार्मिकतेपेक्षा उपयुक्ततेच्या आधारावर अधिक दृढ झालेले दिसते. शतकानुशतके शेतकरी समाजाने गायींचे पालन-पोषण केले, त्यांची पूजा केली आणि त्यांचे रक्षणही केले.
दुसरीकडे, ब्राह्मणांच्या पारंपरिक धर्मशास्त्रीय कर्तव्यांमध्ये अध्ययन-अध्यापन, यज्ञ-विधी, पूजाविधी आणि दक्षिणा स्वीकारणे यांचा समावेश होता. प्राचीन वैदिक परंपरेत विविध यज्ञांमध्ये पशुबळीची प्रथा प्रचलित होती. “गोमेध” यज्ञाचाही उल्लेख काही प्राचीन ग्रंथांमध्ये आढळतो. तसेच, पौराणिक कथांमध्ये ब्राह्मणांना गायी दान दिल्याचे अनेक संदर्भ दिसून येतात. या ऐतिहासिक आणि धार्मिक संदर्भांचा विचार करता, गायीच्या पावित्र्याची संकल्पना कालानुरूप बदलत गेली, असे दिसते.
बौद्ध आणि जैन धर्मांच्या अहिंसावादी तत्त्वज्ञानाचा भारतीय समाजावर मोठा प्रभाव पडला. या प्रभावामुळे वैदिक परंपरेलाही स्वतःमध्ये काही बदल करावे लागले, असे काही अभ्यासकांचे मत आहे. गायीच्या पावित्र्याची कल्पना अधिक बळकट होण्यामागे हा सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भही महत्त्वाचा असू शकतो.
काही लेखकांच्या मते, “मुसलमान गायींची हत्या करीत असल्यामुळे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी गोरक्षण केले” हा तर्क एकांगी आहे. कारण भारतात इस्लामी सत्तांच्या आगमनापूर्वीही गायींच्या संरक्षणासंदर्भातील उल्लेख विविध स्वरूपात आढळतात. त्यामुळे या विषयाकडे केवळ धार्मिक संघर्षाच्या चौकटीत पाहणे इतिहासदृष्ट्या अपुरे ठरते.
छत्रपती शिवाजी महाराज ब्राह्मणप्रतिपालक होते का?
छत्रपती शिवाजी महाराज हे कृषिप्रधान समाजातून उदयास आलेले राजे होते. त्यांनी शेती, शेतकरी आणि पशुधन यांच्या संरक्षणाला महत्त्व दिले, हे निर्विवाद आहे. परंतु त्यांनी स्वतःला “गोब्राह्मणप्रतिपालक” म्हणून संबोधले होते का, हा वेगळा प्रश्न आहे.
शिवाजी महाराजांची अस्सल मानली गेलेली अनेक पत्रे आज उपलब्ध आहेत. या पत्रांपैकी एकाही पत्रात त्यांनी स्वतःस “गोब्राह्मणप्रतिपालक” असे संबोधलेले आढळत नाही. उलट, त्यांच्या राज्याभिषेक शकातील उपलब्ध पत्रांमध्ये ते स्वतःस “क्षत्रियकुलावतंस श्रीराजा शिवछत्रपती” असे संबोधतात. यावरून “गोब्राह्मणप्रतिपालक” ही बिरुदावली त्यांनी स्वतः स्वीकारली होती, असा निष्कर्ष थेटपणे काढता येत नाही.
मग ही बिरुदावली उदयास आली कोठून?
काही लेखक आणि चरित्रकारांनी, विशेषतः बाबासाहेब पुरंदरे यांनी, शिवचरित्रातील काही संदर्भांच्या आधारे शिवाजी महाराजांना “गोब्राह्मणप्रतिपालक” म्हटले आहे. त्यासाठी “शिवचरित्र साधने” खंड ५ मधील काही पत्रांचा आधार दिला जातो. परंतु इतिहासाचार्य त्र्यंबक शंकर शेजवलकर यांनी या संदर्भांची चिकित्सा करताना नमूद केले आहे की, एका पत्रात शिवाजी महाराजांनी स्वतःला ही पदवी दिलेली नसून, एका ब्राह्मण लेखकाने त्यांना त्या स्वरूपात संबोधले आहे. दुसऱ्या संदर्भात तर “गोब्राह्मणप्रतिपालक” हा शब्दच आढळत नाही.
यामुळे एक गोष्ट स्पष्ट होते की, एखाद्या व्यक्तीने राजाची स्तुती म्हणून वापरलेली पदवी आणि राजाने स्वतः स्वीकारलेली बिरुदावली यांत मूलभूत फरक असतो. इतिहासात राजांची स्तुती करण्यासाठी अतिशयोक्त विशेषणे वापरण्याची परंपरा नवीन नाही. उदाहरणार्थ, काही ब्राह्मण विद्वानांनी तत्कालीन मुस्लिम सम्राटांनाही गौरवपूर्ण विशेषणांनी संबोधल्याची उदाहरणे उपलब्ध आहेत.
मग प्रश्न उरतो की, शिवाजी महाराजांना “गोब्राह्मणप्रतिपालक” ही बिरुदावली व्यापक स्वरूपात कोणी आणि का दिली?
ब्रिटिश इतिहासकार ग्रँट डफ यांनी नमूद केले आहे की, शिवाजी महाराजांनी आपल्या सैनिकांना गायी, स्त्रिया आणि सामान्य प्रजा यांच्यावर अत्याचार करण्यास मनाई केली होती. या उल्लेखाला इतर काही ऐतिहासिक आधारही उपलब्ध आहेत. जर शिवाजी महाराजांनी गायी, स्त्रिया आणि रयत यांच्या संरक्षणाला प्राधान्य दिले असेल, तर नंतरच्या काळात “रयत” आणि “स्त्रिया” या व्यापक संकल्पना बाजूला सारून “ब्राह्मण” हा घटक विशेषत्वाने कसा आणि का पुढे आला, हा संशोधनाचा विषय ठरतो.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्यकारभारात ब्राह्मणांना विशेष सवलती दिल्याचेही ठोस पुरावे मोठ्या प्रमाणावर दिसत नाहीत. उलट, एका पत्रात गैरवर्तन करणाऱ्या ब्राह्मण अधिकाऱ्याबाबत त्यांनी “ब्राह्मण म्हणून कोण मुलाहिजा करू पाहतो?” असे स्पष्ट शब्दांत सुनावले असल्याचा उल्लेख आढळतो. यावरून, राज्यनिष्ठा आणि न्याय या तत्त्वांना त्यांनी जातीपेक्षा अधिक महत्त्व दिले, असे दिसते.
संभाजी महाराज आणि “गोब्राह्मणप्रतिपालक” बिरुदावली
काही अभ्यासक छत्रपती संभाजी महाराजांच्या “बुधभूषण” ग्रंथाचा दाखला देऊन शिवाजी महाराजांना “गोब्राह्मणप्रतिपालक” म्हटले गेले असल्याचा दावा करतात. तथापि, “बुधभूषण” ग्रंथाच्या उपलब्ध प्रतींच्या अस्सलतेबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत.
जरी उपलब्ध प्रत मूळ स्वरूपातील असल्याचे गृहित धरले, तरीही हे लक्षात घ्यावे लागते की संभाजी महाराजांनी अनेक पौराणिक आणि धार्मिक ग्रंथांतील विचारांचे संकलन करून हा ग्रंथ तयार केला होता. त्या काळातील धार्मिक साहित्यावर ब्राह्मणवादी संकल्पनांचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणावर होता. क्षत्रियांचे कर्तव्य म्हणजे गो-रक्षण आणि ब्राह्मण-रक्षण, अशी कल्पना त्या साहित्यात वारंवार आढळते. त्यामुळे त्या परंपरेचा प्रभाव संभाजी महाराजांच्या लेखनावर पडला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
परंतु याच काळात किंवा त्यापूर्वी-पुढील काळात शिवाजी महाराजांनी स्वतःला “गोब्राह्मणप्रतिपालक” म्हणून संबोधल्याचा किंवा त्यांनी विशेषतः ब्राह्मणांचे संरक्षण करण्यासाठी वेगळे धोरण अवलंबल्याचा ठोस पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे एखाद्या बिरुदावलीपेक्षा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक कार्य अधिक महत्त्वाचे ठरते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांना “कुळवाडीभूषण”, “रयतेचे राजे” किंवा “लोककल्याणकारी राजे” म्हणणे अधिक समर्पक वाटते. “गोब्राह्मणप्रतिपालक” या बिरुदावलीमुळे शिवाजी महाराजांचे कार्य केवळ गायी आणि ब्राह्मण यांच्या संरक्षणापुरते मर्यादित होते, असा गैरसमज निर्माण होऊ शकतो.
प्रत्यक्षात, शिवाजी महाराजांनी अठरापगड जातींच्या प्रजेचे संरक्षण केले, शेती आणि उत्पादनव्यवस्थेचे रक्षण केले, स्त्रियांच्या सन्मानाचे कठोर नियम घातले, तसेच विविध धर्मीय प्रजेला त्यांच्या श्रद्धेनुसार जगण्याचा अधिकार दिला. त्यामुळे शिवाजी महाराजांचे व्यक्तिमत्त्व एका संकुचित बिरुदावलीत बंदिस्त करण्यापेक्षा, त्यांना “रयतेचे राजे” म्हणून पाहणे अधिक व्यापक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या समर्पक ठरते.
संदर्भ:
- त्र्यं. शं. शेजवलकर – श्री शिवछत्रपती
- श्यामसुंदर मिरजकर – शिवचरित्र : मिथक आणि वास्तव
- मनुस्मृती, अध्याय १, श्लोक ८८
- भारद्वाज श्रौतसूत्र, ६.१३.१०
- वा. सी. बेंद्रे – छत्रपती संभाजी महाराज
- जदुनाथ सरकार – शिवाजी आणि शिवकाळ
- प्र. न. देशपांडे – छत्रपती शिवाजी महाराजांची पत्रे
- प्रा. राजेंद्र कुंभार – धर्म : बहुजनांचा आणि ब्राह्मणांचा (व्याख्यान)