डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
भारतीय इतिहासातील अनेक महान व्यक्तिमत्त्वांपैकी राजमाता जिजाऊ यांचे स्थान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्रेरणादायी आहे. जिजाऊंचे कार्य केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता म्हणून मर्यादित नाही, तर त्या स्वराज्याच्या वैचारिक, सामाजिक आणि नैतिक पायाभरणी करणाऱ्या राष्ट्रनिर्माती होत्या. तत्कालीन भारतात राजकीय अराजकता, परकीय सत्तांचे वर्चस्व, सामाजिक विषमता, धार्मिक संघर्ष आणि सामान्य रयतेचे असुरक्षित जीवन या पार्श्वभूमीवर जिजाऊंनी स्वराज्याची जी संकल्पना मांडली, ती केवळ सत्ताप्राप्तीची नव्हती; ती न्याय, स्वाभिमान, सुरक्षा आणि लोककल्याण यांवर आधारित समाजव्यवस्थेची संकल्पना होती.
विखुरलेल्या समाजाला एकत्र आणून स्वराज्याचे जनआंदोलन निर्माण करणाऱ्या राजमाता जिजाऊ यांचे जीवनचरित्र हे संघर्ष, दूरदृष्टी, प्रयत्नवाद आणि राष्ट्रनिष्ठेची प्रेरणादायी गाथा आहे. त्यांनी प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून रयतेचे स्वराज्य निर्माण करणारे छत्रपती शिवाजी महाराज घडवले. म्हणूनच जिजाऊ या केवळ शिवरायांच्या माता नसून त्या हिंदवी स्वराज्याच्या खऱ्या अर्थाने जननी आहेत.
जाधव घराण्यातील संस्कार आणि व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण
राजमाता जिजाऊ यांचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडराजा येथे यादववंशीय जाधव घराण्यात झाला. त्यांचे वडील लखुजीराजे जाधव आणि माता म्हाळसाबाई या पराक्रमी आणि प्रतिष्ठित घराण्यातील होत्या. तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीत स्त्रियांना मर्यादित क्षेत्र उपलब्ध असतानाही लखुजीराजांनी आपल्या पुत्रांप्रमाणेच कन्या जिजाऊंनाही राजनीती, प्रशासन, युद्धकला आणि नेतृत्वाचे शिक्षण दिले.
जिजाऊंनी राजघराण्याचा केवळ अभिमान बाळगला नाही, तर त्यांनी आपल्या कर्तृत्वाने त्या परंपरेला नवे वैभव प्राप्त करून दिले. त्यांच्यामध्ये धैर्य, शौर्य, आत्मविश्वास, न्यायबुद्धी, दूरदृष्टी आणि कर्तव्यनिष्ठा यांचा अद्वितीय संगम होता. आजच्या काळात स्त्रियांच्या आत्मविश्वास, नेतृत्व आणि स्वावलंबनाच्या संदर्भात जिजाऊंचे जीवन विशेष प्रेरणादायी ठरते.
स्वराज्याची संकल्पना : जहागिरीपलीकडचा विचार
शहाजीराजे भोसले आणि जिजाऊ यांचे कार्य समजून घेताना हे लक्षात घेतले पाहिजे की, त्यांनी केवळ जहागिरी किंवा वतन यांचा विचार केला नाही. त्यांनी रयतेच्या कल्याणासाठी स्वतंत्र, न्यायाधिष्ठित आणि लोकाभिमुख राज्याची संकल्पना मांडली. ही संकल्पना केवळ राजकीय नव्हती; ती सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिवर्तनाची प्रक्रिया होती.
शहाजीराजांच्या राजकीय संघर्षात जिजाऊंनी अत्यंत खंबीरपणे त्यांची साथ दिली. निजामशाही, आदिलशाही आणि मुघल यांसारख्या बलाढ्य सत्तांविरुद्ध संघर्ष करताना त्यांनी कधीही धैर्य गमावले नाही. त्यांच्या विचारांची व्याप्ती स्वतःच्या कुटुंबापुरती मर्यादित नव्हती; ती संपूर्ण रयतेच्या कल्याणाशी जोडलेली होती. त्यामुळेच विविध जाती, धर्म आणि सामाजिक स्तरांतील लोक स्वराज्याच्या कार्यासाठी एकत्र आले.
तानाजी मालुसरे, येसाजी कंक, नेताजी पालकर, मुरारबाजी देशपांडे, बहिर्जी नाईक, बाजीप्रभू देशपांडे यांसारख्या अनेक वीरांनी स्वराज्यासाठी प्राणांची आहुती दिली. जिजाऊंनी केवळ शिवरायांवरच नव्हे, तर संपूर्ण स्वराज्य परिवारावर मातृवत प्रेम केले. म्हणूनच त्या “स्वराज्यमाता” म्हणून ओळखल्या जातात.
छत्रपती शिवाजी महाराजांची जडणघडण
राजमाता जिजाऊंचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांची घडण होय. त्यांनी बालशिवरायांना केवळ युद्धकला शिकवली नाही, तर न्याय, स्वाभिमान, धर्मसहिष्णुता, लोककल्याण, शौर्य आणि प्रशासन यांचे संस्कार दिले. रामायण, महाभारत आणि भारतीय इतिहासातील पराक्रमी व्यक्तिमत्त्वांच्या कथा सांगून त्यांनी शिवरायांच्या मनात स्वराज्याची प्रेरणा जागृत केली.
जिजाऊंनी शिवरायांना तलवार हातात घ्यायला, घोड्यावर स्वार व्हायला, गड-किल्ले जिंकायला आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहायला शिकवले. त्यांनी शिवरायांना सतत एकच संदेश दिला—रयतेच्या कल्याणासाठी स्वराज्य निर्माण करायचे आहे आणि त्या कार्यात मी तुमच्या पाठीशी आहे.
शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वातील आत्मविश्वास, धैर्य, निर्णयक्षमता, स्त्रियांबद्दलचा आदर आणि न्यायप्रियता यामागे जिजाऊंच्या संस्कारांचा मोठा वाटा आहे.
प्रयत्नवाद आणि कृतीशीलता : जिजाऊंच्या विचारांचा केंद्रबिंदू
जिजाऊंचे व्यक्तिमत्त्व अभ्यासताना त्यांचा प्रयत्नवाद हा अत्यंत महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. त्या दैववादी नव्हत्या; त्यांचा विश्वास प्रयत्न, परिश्रम, नियोजन आणि धैर्यावर होता. संकटावर मात करण्यासाठी केवळ प्रार्थना, यज्ञ, तप किंवा भाग्यावर विसंबून चालत नाही, तर प्रत्यक्ष कृती आणि संघर्ष आवश्यक असतो, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता.
स्वराज्यावर संकटे आली तेव्हा जिजाऊंनी हताश होण्याचा मार्ग स्वीकारला नाही. अफजलखान, शाइस्तेखान, सिद्दी जौहर आणि मुघलांच्या आक्रमणांच्या काळात त्यांनी शिवाजी महाराजांना मानसिक आणि राजकीय बळ दिले. त्या संकटसमयी रडणाऱ्या नव्हत्या; त्या लढणाऱ्या होत्या.
इतिहासात असा उल्लेख येतो की, पन्हाळगडाच्या संकटावेळी जिजाऊ स्वतः मोहीम काढण्यास तयार झाल्या होत्या. नेताजी पालकरांनी त्यांना विनंती करून परावृत्त केल्याचा उल्लेख परंपरागत साधनांमध्ये आढळतो. या उल्लेखांतून जिजाऊंचे धैर्य, नेतृत्व आणि लढाऊ वृत्ती स्पष्ट होते.
जिजाऊंची व्यापक सामाजिक दृष्टी
जिजाऊंच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची सामाजिक समतेची भूमिका. त्यांनी स्वराज्याच्या निर्मितीसाठी समाजातील सर्व घटकांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला. स्वराज्य ही कोणत्याही एका जाती, धर्म किंवा समूहाची संकल्पना नव्हती; ती संपूर्ण रयतेची संकल्पना होती.
आजच्या भाषेत सांगायचे झाले तर जिजाऊंचे नेतृत्व हे समावेशक, लोकाभिमुख आणि सामाजिक न्यायावर आधारित होते. त्यांनी मातृत्वाला केवळ कौटुंबिक चौकटीत न ठेवता त्याला राष्ट्रनिर्मितीचे स्वरूप दिले.
संभाजीराजांची जडणघडण आणि संस्कारांचे विद्यापीठ
जिजाऊंनी केवळ शिवाजी महाराजांनाच नव्हे, तर संभाजीराजांनाही राजनीती, प्रशासन आणि युद्धकलेचे शिक्षण दिले. शिवाजी महाराज, संभाजीराजे, मावळे आणि स्वराज्यातील सरदार यांच्या व्यक्तिमत्त्वात दिसणारी निष्ठा, नैतिकता आणि लोकाभिमुखता या मूल्यांमध्ये जिजाऊंच्या संस्कारांचा मोठा वाटा होता.
याच अर्थाने जिजाऊ या स्वराज्याच्या खऱ्या अर्थाने संस्कारकर्त्या आणि एक जिवंत विद्यापीठ होत्या.
शहाजीराजांचे निधन आणि जिजाऊंचा त्याग
शहाजीराजांच्या निधनानंतरच्या प्रसंगाबाबत परंपरागत बखरी आणि काही ऐतिहासिक उल्लेखांमध्ये असे वर्णन आढळते की, जिजाऊंनी सती जाण्याचा विचार केला होता. शहाजीराजे हे त्यांच्यासाठी केवळ पती नव्हते, तर स्वराज्यसंकल्पनेचे सहप्रवासी आणि संघर्षातील सहकारी होते. त्यामुळे त्यांच्या निधनाने जिजाऊंच्या जीवनात दुःखाचा महासागर उसळला होता.
मात्र, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या अफाट मातृप्रेमाने आणि स्वराज्याच्या भवितव्याच्या चिंतेने जिजाऊंना सती जाण्यापासून परावृत्त केले. इतिहास आणि लोकपरंपरेत हा प्रसंग अत्यंत भावनिक स्वरूपात वर्णन केला जातो. पुत्राच्या डोळ्यांतील अश्रू आणि स्वराज्याच्या भविष्याची चिंता यांच्यासमोर जिजाऊंनी वैयक्तिक दुःखापेक्षा कर्तव्याला प्राधान्य दिले.
हा प्रसंग केवळ एका मातेच्या त्यागाचा नाही, तर स्वराज्यासाठी स्वतःच्या भावना बाजूला ठेवणाऱ्या राष्ट्रमातेच्या कर्तव्यनिष्ठेचा आहे.
स्वराज्याच्या प्रशासनातील जिजाऊंची भूमिका
शिवाजी महाराज आग्रा येथे नजरकैदेत असताना स्वराज्याची सूत्रे जिजाऊंच्या हाती होती. त्या काळात शत्रूंना स्वराज्याचा इंचभर भूभागही सहज हस्तगत करता आला नाही. यावरून जिजाऊंच्या प्रशासनकौशल्याची कल्पना येते.
गावागावांतील तंटे सोडविणे, न्यायनिवाडा करणे, प्रशासनावर देखरेख ठेवणे आणि प्रजेच्या समस्या समजून घेणे यामध्ये जिजाऊ पारंगत होत्या. त्या केवळ राजमाता नव्हत्या; त्या एक सक्षम प्रशासक, न्यायाधीश आणि लोकनेत्या होत्या.
राज्याभिषेक आणि जिजाऊंची ऐतिहासिक भूमिका
इ.स. १६७४ मध्ये शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाच्या वेळी अनेक सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय अडथळे निर्माण झाले. परंतु जिजाऊंनी या सर्व अडथळ्यांवर मात करून हिंदवी स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाला वैधता प्राप्त करून देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
राज्याभिषेक हा केवळ एका राजाचा अभिषेक नव्हता; तो स्वराज्याच्या स्वाभिमानाचा, आत्मसन्मानाचा आणि स्वतंत्र अस्तित्वाच्या घोषणेचा ऐतिहासिक क्षण होता.
जिजाऊ : आधुनिक काळासाठी प्रेरणा
आजच्या काळात जिजाऊंचे स्मरण करताना त्यांना केवळ धार्मिक किंवा भावनिक प्रतीक म्हणून पाहणे पुरेसे नाही. त्यांच्याकडे एक दूरदर्शी राजकारणी, सक्षम प्रशासक, प्रयत्नवादी विचारवंत, स्त्रीशक्तीचे प्रतीक आणि राष्ट्रनिर्माती म्हणून पाहणे अधिक आवश्यक आहे.
त्यांनी स्त्रीच्या भूमिकेला केवळ घर आणि कुटुंबापुरती मर्यादा घातली नाही. त्या निर्णयक्षम, नेतृत्वक्षम आणि सामाजिक परिवर्तन घडविणाऱ्या स्त्रीचे उदाहरण ठरल्या. त्यांचे जीवन हे स्त्री-सक्षमीकरण, प्रयत्नवाद, न्याय, समता आणि राष्ट्रनिष्ठा यांचे प्रेरणास्थान आहे.
आज आपण शिवरायांसारख्या पराक्रमी, लोकाभिमुख आणि मानवतावादी नेतृत्वाची अपेक्षा करतो; परंतु अशा नेतृत्वाची जडणघडण करणाऱ्या जिजाऊंसारख्या दूरदर्शी, कर्तृत्ववान आणि मूल्यनिष्ठ मातांची निर्मिती समाजात होणे तितकेच आवश्यक आहे.
राजमाता जिजाऊ या केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता नव्हत्या; त्या हिंदवी स्वराज्याच्या वैचारिक अधिष्ठानाच्या निर्मात्या, रयतेच्या न्यायासाठी झटणाऱ्या लोकमाता, प्रयत्नवादाच्या पुरस्कर्त्या आणि भारतीय इतिहासातील एक अद्वितीय पुरोगामी राष्ट्रमाता होत्या. जिजाऊंचा वारसा हा अंधश्रद्धा, दैववाद किंवा व्यक्तिपूजेचा नसून विवेक, संघर्ष, सामाजिक बांधिलकी आणि राष्ट्रनिर्मितीचा आहे. म्हणूनच राजमाता जिजाऊ या आजही आणि भविष्यातही भारतीय समाजासाठी प्रेरणेचा अखंड स्रोत राहतील.
