डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
भारतीय सभ्यता, संस्कृती आणि सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना काही ग्रंथ असे आढळतात की, त्यांचे मूल्यमापन केवळ धार्मिक किंवा तात्त्विक निकषांवर करता येत नाही. ते ग्रंथ त्यांच्या काळातील सामाजिक संरचना, सत्तासंबंध, नैतिक मूल्ये आणि सांस्कृतिक मानसशास्त्र यांचे प्रतिबिंब बनून समोर येतात. मनुस्मृती हा असाच एक महत्त्वपूर्ण, प्रभावशाली आणि त्याचबरोबर वादग्रस्त ग्रंथ आहे. भारतीय समाजव्यवस्थेच्या जडणघडणीमध्ये त्याचे योगदान, त्यावरील आक्षेप आणि त्याचे सामाजिक परिणाम यांचा विचार केल्याशिवाय भारतीय समाजशास्त्राचा अभ्यास पूर्ण होऊ शकत नाही.
भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी २५ डिसेंबर १९२७ रोजी मनुस्मृतीचे सार्वजनिक दहन केले. ही घटना केवळ एका ग्रंथाच्या निषेधाची नव्हती; तर ती भारतीय समाजातील विषमता आणि मानवी प्रतिष्ठेच्या प्रश्नांवर उभ्या राहिलेल्या एका व्यापक वैचारिक संघर्षाचे प्रतीक होती. महाडच्या चवदार तळे सत्याग्रहापासून मनुस्मृती दहनापर्यंतचा प्रवास हा सामाजिक समतेच्या संघर्षाचा इतिहास मानला जातो. अर्थात याबाबतसुद्धा अनेक मत मतांतरे आहेत.
तथापि, मनुस्मृतीचा विचार करताना केवळ समर्थन किंवा विरोध या दोन टोकांच्या भूमिका स्वीकारून चालत नाही. कोणत्याही ऐतिहासिक ग्रंथाचे मूल्यमापन हे त्याच्या ऐतिहासिक संदर्भ, सामाजिक परिणाम, तात्त्विक मांडणी आणि काळानुरूप बदललेल्या मानवी मूल्यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक असते. म्हणूनच मनुस्मृतीकडे समाजशास्त्रीय आणि चिकित्सक दृष्टीने पाहणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
मनुस्मृती आणि समाजमन
आजच्या काळात मनुस्मृती हा ग्रंथ केवळ धार्मिक किंवा तात्त्विक चर्चेचा विषय राहिलेला नाही; तर तो सामाजिक ओळख, राजकीय विचारसरणी आणि ऐतिहासिक स्मृती यांचा भाग बनलेला आहे. मनुस्मृतीचे समर्थक आणि विरोधक या दोन्ही गटांमध्ये भावनिक भूमिका प्रबळ असल्याचे दिसून येते. मात्र, या दोन्ही गटांपैकी किती लोकांनी प्रत्यक्ष मनुस्मृतीचा संपूर्ण अभ्यास केलेला आहे, हा स्वतःमध्ये संशोधनाचा विषय ठरू शकतो.
भारतीय समाजात धर्मग्रंथांचे स्थान केवळ आध्यात्मिक नसून सामाजिकदेखील राहिले आहे. वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, रामायण, महाभारत, ज्ञानेश्वरी, ग्रामगीता आणि इतर अनेक ग्रंथांनी भारतीय समाजमन घडविण्यात भूमिका बजावली आहे. मनुस्मृतीही त्याला अपवाद नाही. अनेक सामाजिक रूढी, परंपरा, कौटुंबिक संकल्पना आणि नैतिक मूल्यव्यवस्था या प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे मनुस्मृतीच्या प्रभावाखाली विकसित झाल्या असल्याचे अनेक अभ्यासक मानतात.
मात्र, कोणताही ग्रंथ हा त्याच्या काळाचा सामाजिक दस्तऐवज असतो. तो अंतिम सत्याचा एकमेव स्रोत असतोच असे नाही. समाज बदलतो, मूल्ये बदलतात, ज्ञानव्यवस्था बदलते आणि त्याबरोबर ग्रंथांचे पुनर्मूल्यांकनही बदलत जाते. त्यामुळे मनुस्मृतीचा अभ्यास करताना तिला केवळ पूजनीय किंवा केवळ त्याज्य मानण्याऐवजी, तिच्या ऐतिहासिक आणि समाजशास्त्रीय संदर्भांचे विश्लेषण करणे अधिक आवश्यक ठरते.
मनुस्मृती आणि वर्णव्यवस्था
मनुस्मृतीविषयी सर्वाधिक चर्चा ज्या विषयावर होते, तो म्हणजे वर्णव्यवस्था. मनुस्मृतीमध्ये समाजाचे वर्गीकरण ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र या चार वर्णांमध्ये केलेले दिसते. या वर्णव्यवस्थेचा आधार जन्म होता की गुण आणि कर्म, याबाबत अभ्यासकांमध्ये मतभेद आहेत.
काही अभ्यासकांच्या मते, प्रारंभीची वर्णव्यवस्था ही कर्माधिष्ठित सामाजिक विभागणी होती, तर कालांतराने ती जन्माधिष्ठित जातिव्यवस्थेत रूपांतरित झाली. दुसरीकडे, अनेक विद्वान मनुस्मृतीतील काही विधानांच्या आधारे वर्णव्यवस्थेला सामाजिक विषमतेचे वैचारिक अधिष्ठान मानतात. त्यामुळे मनुस्मृतीच्या सामाजिक परिणामांचे मूल्यमापन करताना तिच्या मूळ संकल्पना आणि त्यांचे नंतर झालेले सामाजिक रूपांतर या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते.
हेही लक्षात घेतले पाहिजे की, भारतीय समाजातील जातिव्यवस्था ही केवळ एका ग्रंथाच्या प्रभावामुळे निर्माण झाली असे मानणे इतिहासदृष्ट्या अतिसुलभीकरण ठरू शकते. सामाजिक, आर्थिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक घटकांच्या दीर्घ परस्परसंबंधातून भारतीय जातिसंस्था विकसित झाली असल्याचे समाजशास्त्रीय अभ्यास सूचित करतात.
मनुस्मृती आणि स्त्रीविषयक दृष्टिकोन
मनुस्मृतीवरील दुसरा महत्त्वाचा आक्षेप म्हणजे स्त्रियांच्या स्थानाविषयीची तिची मांडणी. मनुस्मृतीतील काही श्लोक स्त्रियांच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणणारे, पुरुषप्रधान सामाजिक संरचनेला समर्थन देणारे आणि आधुनिक समतेच्या संकल्पनांशी विसंगत वाटणारे आहेत. त्यामुळे आधुनिक स्त्रीवादी अभ्यासकांनी या ग्रंथावर गंभीर टीका केली आहे.
तथापि, मनुस्मृतीमध्ये स्त्रियांच्या संरक्षण, कुटुंबव्यवस्था आणि सामाजिक प्रतिष्ठेबाबत काही सकारात्मक उल्लेखही आढळतात. उदाहरणार्थ, “यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः” हा श्लोक भारतीय सामाजिक परंपरेत विशेष प्रसिद्ध आहे. यामुळे मनुस्मृतीतील स्त्रीविषयक दृष्टिकोन पूर्णपणे एकरेषीय किंवा एकसंध नसल्याचे दिसून येते. काही श्लोक स्त्रियांच्या विरोधातील जरी भासत असले तर त्यापेक्षाही अधिक श्लोक स्त्रियांचा सन्मान करताना दत्त म्हणून उभे ठाकलेलेही दिसतात.
समाजशास्त्रीय दृष्टीने पाहता, मनुस्मृती ही ज्या काळात रचली गेली, त्या काळातील सामाजिक वास्तव, पितृसत्ताक व्यवस्था आणि सांस्कृतिक मूल्यांचे प्रतिबिंब म्हणून तिचा अभ्यास केला जाऊ शकतो. तथापि, आधुनिक लोकशाही, मानवी हक्क आणि लिंगसमतेच्या मूल्यांच्या संदर्भात तिच्या काही संकल्पना स्वीकारार्ह राहिलेल्या नाहीत, हेही तितकेच सत्य आहे.
अस्पृश्यता आणि मनुस्मृती
मनुस्मृतीवरील सर्वाधिक गंभीर आरोपांपैकी एक म्हणजे तिने अस्पृश्यतेला वैचारिक समर्थन दिले. भारतीय समाजातील अस्पृश्यता ही शतकानुशतके चालत आलेली एक सामाजिक शोकांतिका होती आणि तिच्याविरोधात अनेक समाजसुधारकांनी संघर्ष केला.
इतिहासकार आणि समाजशास्त्रज्ञांमध्ये याबाबत मतभेद आढळतात. काहींच्या मते, अस्पृश्यतेच्या संस्थात्मक विकासामध्ये मनुस्मृतीसारख्या ग्रंथांचा प्रभाव होता, तर काही अभ्यासकांच्या मते अस्पृश्यता ही अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांच्या परिणामातून विकसित झालेली गुंतागुंतीची सामाजिक व्यवस्था होती. कारण काहीही असले तर मनुस्मृतीमध्ये अस्पृश्यतेबाबाबत कुठलाही उल्लेख मिळत नाही.
आजच्या काळात अस्पृश्यता ही केवळ सामाजिकदृष्ट्या नव्हे तर नैतिकदृष्ट्याही अस्वीकार्य मानली जाते. भारतीय राज्यघटनेने तिला पूर्णतः नाकारले असून, समता आणि मानवी प्रतिष्ठा ही आधुनिक भारताची मूलभूत मूल्ये मानली आहेत. त्यामुळे इतिहासाचा अभ्यास करताना भूतकाळ समजून घेणे आवश्यक असले तरी त्याचे अंध समर्थन किंवा अंध नाकारणे यापैकी कोणतीही भूमिका शास्त्रीय दृष्टिकोन मानली जाऊ शकत नाही.
आधुनिक पुनर्मूल्यांकन
प्रत्येक सभ्यतेमध्ये काही ग्रंथ असे असतात की, त्यांचे मूल्यमापन प्रत्येक पिढीला नव्याने करावे लागते. मनुस्मृती हा त्यापैकीच एक ग्रंथ आहे. ती केवळ धार्मिक आचारसंहिता नसून, सामाजिक संघटना, राजधर्म, न्यायव्यवस्था, नैतिकता आणि सार्वजनिक जीवन यांविषयीचे विचार मांडणारा एक ऐतिहासिक दस्तऐवज आहे.
आधुनिक काळात मनुस्मृतीचे मूल्यमापन करताना दोन बाबी महत्त्वाच्या ठरतात. पहिली म्हणजे तिच्यातील कालबाह्य, विषमतावादी किंवा आधुनिक मूल्यांशी विसंगत असलेल्या संकल्पनांची चिकित्सक समीक्षा करणे; आणि दुसरी म्हणजे तिच्यातील समाजव्यवस्था, प्रशासन, न्याय आणि नैतिकतेसंबंधीच्या विचारांचा ऐतिहासिक अभ्यास करणे.
आचार्य विनोबा भावे यांनी म्हटल्याप्रमाणे, समाजशास्त्र हे स्थिर नसून परिवर्तनशील असते. जर मनु आजच्या काळात असते, तर त्यांनीही त्यांच्या काळाच्या गरजेनुसार वेगळी सामाजिक संहिता लिहिली असती. याचा अर्थ असा नाही की जुन्या ग्रंथांमध्ये स्वीकारार्ह काहीच नाही; तर त्यांचे मूल्यमापन काळ, समाज आणि मानवी मूल्यांच्या परिवर्तनाच्या संदर्भात केले पाहिजे.
मनुस्मृती हा भारतीय सामाजिक इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण आणि गुंतागुंतीचा ग्रंथ आहे. तिच्यामध्ये समाजव्यवस्थेचे संघटन, नैतिकता, राजकारण आणि सामाजिक जीवनाविषयीचे अनेक विचार आढळतात; त्याचबरोबर आधुनिक समता, स्वातंत्र्य आणि मानवी हक्कांच्या मूल्यांशी विसंगत ठरणाऱ्या काही संकल्पनाही आढळतात.
म्हणूनच, मनुस्मृतीचा अभ्यास हा श्रद्धा आणि द्वेष यांच्या पलीकडे जाऊन, इतिहास, समाजशास्त्र, तत्त्वज्ञान आणि मानवी मूल्यांच्या चिकित्सक दृष्टीकोनातून करणे आवश्यक आहे. कोणत्याही ऐतिहासिक ग्रंथाप्रमाणेच मनुस्मृतीचेही मूल्यमापन तिच्या काळाच्या संदर्भात, तिच्या सामाजिक परिणामांच्या आधारे आणि आधुनिक मूल्यव्यवस्थेच्या कसोटीवर करणे हाच एक संतुलित आणि शास्त्रीय दृष्टिकोन ठरू शकतो.
