डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात अनेक क्रांतिकारकांनी आपल्या विचारांनी, त्यागाने आणि पराक्रमाने देशाच्या इतिहासावर अमिट छाप सोडली. त्यापैकी स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर हे अत्यंत प्रभावशाली, परंतु तितकेच वादग्रस्त व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. एका बाजूला त्यांना सशस्त्र क्रांतीचे प्रणेते, समाजसुधारक, साहित्यिक आणि दूरदर्शी राष्ट्रवादी म्हणून गौरविले जाते, तर दुसऱ्या बाजूला त्यांच्या काही राजकीय भूमिकांवरून त्यांच्यावर टीकाही केली जाते. त्यामुळे सावरकरांचे मूल्यमापन भावनिक किंवा राजकीय चष्म्यातून नव्हे, तर ऐतिहासिक दस्तऐवज, त्यांच्या लिखाणाचा अभ्यास आणि समकालीन घटनांच्या संदर्भातून करणे आवश्यक आहे.
सावरकरांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ एका क्रांतिकारकापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र क्रांतीची संकल्पना मांडली, सामाजिक विषमता दूर करण्यासाठी कार्य केले, मराठी भाषेला अनेक नवे शब्द दिले, इतिहास, तत्त्वज्ञान आणि राष्ट्रवादावर विपुल लेखन केले. त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्पा हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याशी आणि समाजपरिवर्तनाशी जोडलेला होता.
जन्म, बालपण आणि शिक्षण
विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म २८ मे १८८३ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील भगूर येथे झाला. लहानपणापासूनच त्यांच्यावर छत्रपती शिवाजी महाराज, पेशवाईचा इतिहास आणि १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धाच्या कथा यांचा प्रभाव पडला. बालवयातच त्यांनी मित्रांमध्ये संघटन निर्माण करून राष्ट्रभक्तीची भावना जागृत करण्याचे कार्य सुरू केले. पुढे नाशिक आणि पुणे येथे शिक्षण घेत असताना त्यांचे नेतृत्वगुण अधिक विकसित झाले आणि स्वातंत्र्यासाठी संघटित लढ्याची आवश्यकता त्यांनी ओळखली.
मित्रमेळा आणि अभिनव भारत
तरुण वयात सावरकरांनी “मित्रमेळा” ही संघटना स्थापन केली. पुढे हिचेच रूपांतर “अभिनव भारत” या गुप्त क्रांतिकारी संघटनेत झाले. या संघटनेचा उद्देश तरुणांमध्ये राष्ट्रप्रेम जागृत करणे, ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र संघर्षाची तयारी करणे आणि स्वातंत्र्याचा विचार देशभर पोहोचवणे हा होता. त्या काळात अनेक तरुण या संघटनेत सहभागी झाले आणि पुढील क्रांतिकारक चळवळींना त्यातून मोठी प्रेरणा मिळाली.
लंडनमधील क्रांतिकारक कार्य
१९०६ मध्ये सावरकर कायद्याच्या शिक्षणासाठी लंडनला गेले. तेथे श्यामजी कृष्ण वर्मा यांनी स्थापन केलेल्या इंडिया हाऊसमध्ये ते राहिले आणि भारतीय विद्यार्थ्यांना स्वातंत्र्यलढ्यासाठी संघटित करण्याचे कार्य केले. त्यांनी इटलीतील क्रांतिकारक मॅझिनीच्या विचारांचा अभ्यास करून भारतीय युवकांना क्रांतीची प्रेरणा दिली. याच काळात त्यांनी “१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर” हा ग्रंथ लिहिला. ब्रिटिशांनी १८५७ च्या उठावाला “बंड” म्हटले होते, परंतु सावरकरांनी त्याला भारताचे पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध म्हणून मांडले. हा ग्रंथ ब्रिटिशांनी जप्त केला, तरी तो गुप्तपणे भारतात पोहोचला आणि अनेक क्रांतिकारकांसाठी प्रेरणादायी ठरला.
अटक आणि सेल्युलर जेल
१९१० मध्ये सावरकरांना अटक करण्यात आली. फ्रान्समधील मार्सेलिस बंदरात त्यांनी जहाजातून समुद्रात उडी मारून सुटण्याचा धाडसी प्रयत्न केला, परंतु पुन्हा त्यांना पकडण्यात आले. या घटनेची आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चर्चा झाली. त्यानंतर त्यांना दोन जन्मठेपांची म्हणजे एकूण ५० वर्षांच्या शिक्षेची शिक्षा सुनावण्यात आली आणि अंदमानातील सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले. तेथे त्यांना कोलू ओढणे, नारळ कुटणे, साखळदंडात राहणे आणि अमानुष छळ सहन करावा लागला. या कठोर शिक्षेनंतरही त्यांनी सहकैद्यांमध्ये राष्ट्रभक्ती जागृत ठेवली आणि अनेक कविता स्मरणशक्तीच्या आधारावर रचल्या.
रत्नागिरीतील समाजसुधारणा
तुरुंगातून सुटका झाल्यानंतर सावरकरांना काही काळ रत्नागिरी येथे स्थानबद्ध करण्यात आले. या काळात त्यांनी राजकीय कार्यापेक्षा सामाजिक सुधारणांवर भर दिला. अस्पृश्यता, जातिभेद आणि सामाजिक विषमता दूर करण्यासाठी त्यांनी व्यापक प्रयत्न केले. पतितपावन मंदिराची स्थापना करून सर्व हिंदूंना समान प्रवेश दिला. सहभोजन, मंदिरप्रवेश आणि सामाजिक समतेच्या चळवळींमध्ये त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांच्या मते राष्ट्र मजबूत व्हायचे असेल तर समाजातील अंतर्गत भेदभाव नष्ट होणे आवश्यक होते.
हिंदुत्व आणि राजकीय विचार
सावरकरांनी “हिंदुत्व” या संकल्पनेची मांडणी करताना ती केवळ धार्मिक नव्हे, तर सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय ओळख म्हणून स्पष्ट केली. त्यांच्या मते समान इतिहास, संस्कृती, परंपरा आणि मातृभूमी यांवर आधारित राष्ट्रीय एकात्मता आवश्यक आहे. पुढे त्यांनी हिंदू महासभेचे नेतृत्व केले आणि हिंदू समाजाचे संघटन, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि सैनिकीकरण यावर भर दिला. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात भारतीय युवकांनी सैन्यात प्रवेश करून लष्करी प्रशिक्षण घ्यावे, अशी त्यांची भूमिका होती.
साहित्यिक आणि विचारवंत सावरकर
सावरकर हे उत्कृष्ट साहित्यिक होते. “माझी जन्मठेप”, “हिंदुत्व”, “सहा सोनेरी पाने”, “१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर” यांसारखे ग्रंथ आजही अभ्यासले जातात. “ने मजसी ने परत मातृभूमीला”, “सागरप्राण तळमळला” आणि “जयोस्तुते” यांसारख्या कविता त्यांच्या राष्ट्रप्रेमाचे प्रतीक आहेत. त्यांनी मराठी भाषेत अनेक नवे शब्द रूढ केले आणि भाषाशुद्धीची चळवळही चालवली. त्यांच्या लेखनात इतिहास, राष्ट्रवाद, विज्ञाननिष्ठा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संगम दिसून येतो.
वाद आणि टीका
सावरकरांच्या जीवनावर अनेक वादही झाले. अंदमानातून लिहिलेल्या दयेच्या अर्जांवरून त्यांच्यावर टीका करण्यात आली; तर त्यांच्या समर्थकांच्या मते हे अर्ज कैद्यांना उपलब्ध असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियेचा भाग होते आणि पुढील राष्ट्रीय कार्यासाठी तुरुंगाबाहेर येण्याचा तो एक रणनीतिक प्रयत्न होता. गांधी हत्या प्रकरणात त्यांच्यावर आरोप ठेवण्यात आले होते; मात्र न्यायालयाने पुरेशा पुराव्याअभावी त्यांची निर्दोष मुक्तता केली. त्यामुळे त्यांच्या जीवनाचे मूल्यांकन करताना राजकीय मतभेदांपेक्षा न्यायालयीन नोंदी, अधिकृत दस्तऐवज आणि ऐतिहासिक पुराव्यांचा आधार घेणे अधिक योग्य ठरते.
शेवटची वर्षे आणि निधन
स्वातंत्र्यानंतर सावरकर सक्रिय राजकारणापासून काहीसे दूर राहिले. त्यांनी लेखन, व्याख्याने आणि वैचारिक कार्य सुरू ठेवले. वृद्धापकाळात त्यांनी आपल्या जीवनकार्याचा आढावा घेतला आणि शरीराने कार्य करण्याची क्षमता संपल्याची भावना व्यक्त केली. १ फेब्रुवारी १९६६ पासून त्यांनी औषधे आणि अन्नाचा त्याग करून “आत्मार्पण” करण्याचा निर्णय घेतला. २६ फेब्रुवारी १९६६ रोजी मुंबई येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या अनुयायांनी याला वैचारिक आणि आध्यात्मिक निर्णय मानले, तर काहींनी त्यावर वेगवेगळे मत व्यक्त केले.
स्वातंत्र्यवीर सावरकर हे भारतीय इतिहासातील बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व होते. ते क्रांतिकारक, साहित्यिक, इतिहासकार, समाजसुधारक, संघटक आणि राष्ट्रवादी विचारवंत होते. त्यांच्या आयुष्यातील काही भूमिका आजही चर्चेचा आणि मतभेदांचा विषय आहेत; मात्र त्यांच्या धाडसी क्रांतिकारक कार्याचा, अंदमानातील त्यागाचा, सामाजिक सुधारणांतील योगदानाचा आणि विपुल साहित्यनिर्मितीचा इतिहास नाकारता येत नाही. इतिहासाचा अभ्यास करताना कोणत्याही व्यक्तीचे मूल्यमापन केवळ निवडक घटनांवरून न करता, तिच्या संपूर्ण जीवनकार्याच्या संदर्भात केले पाहिजे. सावरकरांच्या बाबतीतही हाच वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोन स्वीकारल्यास त्यांचे भारतीय राष्ट्रजीवनातील स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते.
