डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
इंग्रजांच्या जुलमी राजवटीविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष उभारणाऱ्या क्रांतिकारकांच्या इतिहासात आद्यक्रांतिकारक नरवीर उमाजी नाईक यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तथापि, मुख्य प्रवाहातील इतिहासलेखनात त्यांना अपेक्षित ते स्थान मिळाले का, हा प्रश्न आजही अनेक अभ्यासक, लेखक आणि सामाजिक विचारवंत उपस्थित करीत आहेत. विशेषतः “आद्यक्रांतिकारक” ही पदवी कोणाला द्यावी, या संदर्भात इतिहासात आणि सार्वजनिक चर्चांमध्ये दीर्घकाळापासून मतभेद दिसून येतात.
या लेखाचा उद्देश कोणत्याही महापुरुषाचा अवमान करणे नसून, इतिहासातील एका महत्त्वपूर्ण प्रश्नाकडे लक्ष वेधणे हा आहे. प्रश्न असा की, इंग्रजांविरुद्ध सर्वप्रथम संघटित सशस्त्र बंड उभारणारा क्रांतिकारक कोण? आणि जर “आद्य” या शब्दाचा अर्थ “पहिला” असा असेल, तर “आद्यक्रांतिकारक” ही संज्ञा वापरताना इतिहासातील कालक्रम आणि घटनाक्रम यांचा विचार होणे आवश्यक नाही का?
“आद्य” या संज्ञेचा अर्थ आणि वाद
”आद्य” या शब्दाचा अर्थ “पहिला”, “मूळ” किंवा “सुरुवात करणारा” असा होतो. त्यामुळे “आद्यक्रांतिकारक” म्हणजे सशस्त्र क्रांतीचा प्रारंभ करणारा पहिला क्रांतिकारक. या व्याख्येनुसार, इतिहासातील घटनांचा कालक्रम अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
मात्र, भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात एकीकडे उमाजी नाईक यांना “आद्यक्रांतिकारक” म्हटले जाते, तर दुसरीकडे वासुदेव बळवंत फडके यांनाही त्याच पदवीने गौरविले जाते. यामुळे प्रश्न निर्माण होतो की, एकाच ऐतिहासिक संज्ञेचा वापर दोन भिन्न कालखंडातील व्यक्तींसाठी कसा केला जाऊ शकतो?
हा प्रश्न उपस्थित करणे म्हणजे कोणत्याही क्रांतिकारकाच्या कार्याचे अवमूल्यन करणे नव्हे, तर इतिहासाच्या मांडणीतील सुसंगतीचा आग्रह धरणे होय.
आद्यक्रांतिकारक नरवीर उमाजी नाईक : इंग्रजांविरुद्धच्या सशस्त्र संघर्षाचा प्रारंभ
नरवीर उमाजी नाईक यांचा जन्म ७ सप्टेंबर १७९१ रोजी पुणे जिल्ह्यातील भिवडी येथे रामोशी समाजात झाला. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कार्य आणि स्वराज्याची संकल्पना यांचा त्यांच्यावर खोल प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांनी जशा प्रकारे परकीय आणि जुलमी सत्तेविरुद्ध संघर्ष करून स्वराज्य निर्माण केले, त्याच धर्तीवर इंग्रजी सत्तेविरुद्ध संघटित लढा उभारण्याचे स्वप्न उमाजी नाईक पाहत होते.
इंग्रजांच्या वाढत्या सत्तेविरोधात त्यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसह सशस्त्र प्रतिकार सुरू केला. विठूजी नाईक, खुशाबा रामोशी, बाबू सोळस्कर आणि इतर अनेक सहकाऱ्यांच्या मदतीने त्यांनी इंग्रजांच्या खजिन्यांवर धाडी टाकल्या, त्या संपत्तीचा उपयोग गरजू जनतेसाठी केला आणि इंग्रज प्रशासनाला अनेक वर्षे सळो की पळो करून सोडले.
इतिहासातील उपलब्ध उल्लेखांनुसार, उमाजी नाईकांनी १८२० ते १८३१ या कालावधीत इंग्रजी सत्तेविरुद्ध संघटित सशस्त्र संघर्ष उभारला होता. त्यांनी १६ फेब्रुवारी १८३१ रोजी इंग्रजांविरोधात जाहीरनामा प्रसिद्ध करून इंग्रजी सत्तेला उघड आव्हान दिले. काही इतिहासकारांच्या मते, हा जाहीरनामा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या प्रारंभीच्या राजकीय घोषणापत्रांपैकी एक मानला जाऊ शकतो.
इंग्रज प्रशासनाने उमाजी नाईकांच्या कार्याची गंभीर दखल घेतली होती. त्यांच्या हालचालींमुळे इंग्रज अधिकारी सतत सावध राहत होते. मात्र, अखेरीस विश्वासघातामुळे १५ डिसेंबर १८३१ रोजी त्यांना पकडण्यात आले आणि ३ फेब्रुवारी १८३२ रोजी वयाच्या अवघ्या ४१व्या वर्षी त्यांना फाशी देण्यात आली.
क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके : संघटित राष्ट्रवादी क्रांतीचे अग्रदूत
वासुदेव बळवंत फडके यांचा जन्म ४ नोव्हेंबर १८४५ रोजी, म्हणजे उमाजी नाईकांच्या मृत्यूनंतर तब्बल तेरा वर्षांनी झाला. ते इंग्रजी प्रशासनाच्या लष्करी लेखा विभागात नोकरीला होते. त्यांच्या जीवनातील एका वैयक्तिक प्रसंगाने त्यांच्या विचारविश्वाला निर्णायक वळण दिले. आजारी आईला भेटण्यासाठी मागितलेली रजा नाकारण्यात आल्यानंतर त्यांच्यातील असंतोष अधिक तीव्र झाला आणि त्यांनी इंग्रजी सत्तेविरुद्ध संघर्षाचा मार्ग स्वीकारला.
फडके यांनी पुढे रामोशी, धनगर आणि इतर वंचित समाजघटकांना सोबत घेऊन इंग्रजांविरुद्ध सशस्त्र उठाव उभारण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या कार्याचे भारतीय राष्ट्रवादाच्या इतिहासात अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. याबाबत कोणताही वाद नाही.
मात्र, येथे उपस्थित होणारा प्रश्न त्यांच्या कार्याच्या महत्त्वाबद्दल नसून, “आद्यक्रांतिकारक” या संज्ञेच्या वापराबद्दल आहे.
इतिहासातील कालक्रम काय सांगतो?
इतिहासाचा कालक्रम पाहिला, तर काही तथ्ये स्पष्टपणे समोर येतात :
- उमाजी नाईक यांचा जन्म : १७९१
- उमाजी नाईकांचा सशस्त्र संघर्ष : १८२०–१८३१
- उमाजी नाईकांचे बलिदान : १८३२
- वासुदेव बळवंत फडके यांचा जन्म : १८४५
- फडके यांचा सशस्त्र संघर्ष : १८७० च्या दशकात
या कालक्रमावरून हे स्पष्ट दिसते की, इंग्रजांविरुद्ध सशस्त्र उठावाचा प्रारंभ उमाजी नाईकांनी फडकेंच्या अनेक दशकांपूर्वी केला होता. त्यामुळे अनेक अभ्यासक आणि सामाजिक इतिहासाचे संशोधक असा प्रश्न उपस्थित करतात की, जर “पहिला सशस्त्र क्रांतिकारक” हा निकष स्वीकारला, तर “आद्यक्रांतिकारक” ही पदवी उमाजी नाईकांनाच द्यायला हवी का?
इतिहासलेखन आणि उपेक्षेचा प्रश्न
इतिहास हा केवळ घटनांचा संग्रह नसतो; तो त्या घटनांची केलेली मांडणीही असतो. कोणत्या व्यक्तीला किती महत्त्व दिले जाते, कोणाच्या कार्याची किती चर्चा होते आणि कोणाची उपेक्षा होते, यावरही इतिहासाची सार्वजनिक प्रतिमा अवलंबून असते.
अनेक सामाजिक अभ्यासकांचे मत आहे की, भारतीय इतिहासातील काही बहुजन, आदिवासी आणि वंचित समाजघटकांतील नायकांना अपेक्षित ते स्थान मिळाले नाही. या पार्श्वभूमीवर उमाजी नाईकांच्या संदर्भातही उपेक्षेचा प्रश्न उपस्थित केला जातो. हा प्रश्न केवळ एका व्यक्तीपुरता मर्यादित नसून, इतिहासलेखनाच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित आहे.
याचा अर्थ असा नाही की, इतर क्रांतिकारकांचे योगदान कमी आहे; परंतु ज्या व्यक्तीने सर्वप्रथम सशस्त्र प्रतिकार उभारला, त्याच्या कार्याचे मूल्यमापन वस्तुनिष्ठपणे झाले पाहिजे, ही अपेक्षा नक्कीच रास्त आहे.
महापुरुषांना जातीच्या चौकटीत बंदिस्त करणे जितके चुकीचे आहे, तितकेच त्यांच्या कार्याला इतिहासातून दुय्यम स्थान देणेही चुकीचे आहे. इतिहास हा व्यक्तिपूजेसाठी नव्हे, तर सत्यशोधनासाठी असतो. त्यामुळे आद्यक्रांतिकारक या संज्ञेचा वापर करताना भावनांपेक्षा ऐतिहासिक कालक्रम, उपलब्ध पुरावे आणि वस्तुनिष्ठ विश्लेषण यांना प्राधान्य दिले गेले पाहिजे.
नरवीर उमाजी नाईक आणि क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके हे दोघेही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे महत्त्वाचे योद्धे आहेत. मात्र, “आद्यक्रांतिकारक” या पदवीच्या संदर्भात इतिहासातील विसंगती, उपेक्षा किंवा पुनर्मूल्यांकनाचा प्रश्न उपस्थित करणे हे इतिहासाचा अवमान नसून, इतिहासाचे अधिक चिकित्सक आणि वस्तुनिष्ठ आकलन करण्याचा प्रयत्न आहे.