डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज आणि राजाराम महाराज यांच्याइतकेच काही पराक्रमी सेनानी आपल्या शौर्य, धैर्य आणि युद्धकौशल्यामुळे अजरामर झाले. या महान सेनापतींमध्ये रणझुंझार सेनापती संताजी घोरपडे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. इ.स. १६८९ ते १६९७ या काळात त्यांनी मराठा स्वराज्याच्या संरक्षणाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर ज्या वेळी स्वराज्याचे अस्तित्वच धोक्यात आले होते, त्या काळात संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव या दोन पराक्रमी सेनानींनी स्वराज्याचा दीप विझू दिला नाही.
मुघल बादशाह औरंगजेब आपल्या लाखो सैन्यासह दक्षिणेत उतरला होता. त्याच्या मनात एकच ध्यास होता – शिवाजी महाराजांनी उभारलेले स्वराज्य पूर्णपणे नष्ट करणे. परंतु संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांनी आपल्या गनिमी युद्धनीतीने औरंगजेबाला अक्षरशः हैराण करून सोडले. जवळपास सतरा वर्षे चाललेल्या संघर्षात या दोन्ही सेनानींनी मुघल सैन्यात अशी दहशत निर्माण केली होती की, “संताजी-धनाजी” ही नावे ऐकूनही मुघल छावण्यांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण होत असे.
इतिहासकारांच्या मतानुसार, शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेले स्वराज्य वाचविण्याचे आणि पुढे विस्तारण्याचे सर्वात मोठे श्रेय जर कोणाला जात असेल, तर त्यात संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांचा सिंहाचा वाटा आहे. औरंगजेबाच्या मृत्यूच्या वेळी इ.स. १७०७ पर्यंत मराठ्यांनी मध्य भारतापर्यंत आपला प्रभाव प्रस्थापित केला होता. पुढे अठराव्या शतकात मराठा साम्राज्याचा प्रभाव जवळजवळ संपूर्ण भारतावर निर्माण झाला.
संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतरची परिस्थिती
इ.स. १६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांना क्रूरपणे ठार मारण्यात आल्यानंतर संपूर्ण मराठा साम्राज्यावर दुःख आणि संतापाची लाट पसरली. राजाराम महाराजांना सतत स्थलांतर करत स्वराज्याचा कारभार सांभाळावा लागत होता. मराठा मावळ्यांच्या मनात एकच वेदना होती – आपल्या छत्रपतींना वाचवता आले नाही.
परंतु ही वेदना हळूहळू संतापात आणि संताप प्रतिकाराच्या ज्वालेत रूपांतरित होऊ लागला. स्वराज्य कसे वाचवायचे? औरंगजेबाला त्याच्या क्रौर्याची किंमत कशी चुकवायची? मराठ्यांचे मनोधैर्य पुन्हा कसे उंचवायचे? या प्रश्नांवर मराठा सरदारांच्या गुप्त बैठका सुरू झाल्या.
या बैठकींमध्ये संताजी घोरपडे, धनाजी जाधव, बहिर्जी घोरपडे, मालोजी घोरपडे, विठोजी चव्हाण आणि इतर अनेक शूर सेनानी सहभागी झाले होते. अखेर एक धाडसी योजना आखण्यात आली – औरंगजेबावर त्याच्याच छावणीत घुसून हल्ला करायचा आणि मराठ्यांचा रुद्रावतार दाखवून द्यायचा.
तुळापूरची धाडसी मोहीम
लोकपरंपरेनुसार, संताजी घोरपडे यांनी सुमारे दोन हजार निवडक मावळ्यांसह ही धाडसी मोहीम हाती घेतली. संभाजी महाराजांच्या बलिदानाचा बदला घेण्यासाठी तुळापूर परिसरातील औरंगजेबाच्या छावणीवरच हल्ला करण्याचे ठरविण्यात आले.
संताजींनी संपूर्ण मोहिमेचे सूक्ष्म नियोजन केले. प्रत्येक मावळ्याशी प्रत्यक्ष संवाद साधून त्यांचा आत्मविश्वास वाढवला. संयम, गुप्तता आणि वेग हे या मोहिमेचे मुख्य आधारस्तंभ होते.
गडद अंधारात मराठ्यांची निवडक तुकडी तुळापूरच्या दिशेने पुढे सरकत होती. जंगलातील पायवाटा, झाडाझुडपे, रातकिड्यांचे आवाज आणि मृत्यूसमान शांतता यांच्यामध्ये मराठे पुढे जात होते. औरंगजेबाला याची साधी कल्पनाही नव्हती की, काही क्षणांतच स्वराज्याचा वज्राघात त्याच्या छावणीवर कोसळणार आहे.
औरंगजेबाच्या छावणीतील थरार
रात्र गडद होत गेली तसे संताजींचे मावळे मुघल छावणीच्या अधिकाधिक जवळ पोहोचले. त्या काळी मुघल सैन्यात अनेक मराठा सरदार आणि सैनिकही कार्यरत असल्याने, सुरुवातीला मुघलांना संशय आला नाही.
अचानक रात्रीच्या शांततेचा भंग झाला –
“हर हर महादेव!”
“जय भवानी! जय शिवाजी!”
या गर्जनांनी संपूर्ण मुघल छावणी हादरून गेली.
मराठ्यांच्या तलवारी विजेप्रमाणे चमकू लागल्या. मुघल सैनिकांना काही समजण्याआधीच त्यांच्यावर हल्ला झाला. अंधार, गोंधळ आणि अचानक झालेल्या आक्रमणामुळे मुघल सैन्यात मोठी घबराट पसरली. काही ठिकाणी मुघल सैनिक स्वतःच्याच सैन्यावर हल्ला करू लागले.
संताजींचा उद्देश केवळ हानी पोहोचविण्याचा नव्हता, तर औरंगजेबाच्या अभेद्य समजल्या जाणाऱ्या छावणीची प्रतिष्ठाच धुळीस मिळवण्याचा होता. औरंगजेबाला पकडण्याचा किंवा ठार करण्याचा प्रयत्न झाला, अशी लोकपरंपरेतील मांडणी आढळते; मात्र त्याचे अंगरक्षक त्याला सुरक्षित स्थळी घेऊन गेले.
मराठ्यांनी छावणीत प्रचंड हानी केली आणि शेवटी औरंगजेबाचा शाही तंबू उद्ध्वस्त केला. त्यावरील सुवर्णकलश विजयचिन्ह म्हणून घेण्यात आल्याचा उल्लेख अनेक बखरींमध्ये आढळतो.
गनिमी काव्याचा सर्वोच्च आविष्कार
हल्ला यशस्वी झाल्यानंतर संताजी घोरपडे यांनी विलंब न करता मावळ्यांना लहान-लहान तुकड्यांमध्ये विभागून माघारी परतण्याचे आदेश दिले. मुघल सैन्य सावरून प्रतिकार करण्याआधीच मराठे अंधारात विरून गेले होते. ही मोहीम गनिमी काव्याचे सर्वोच्च उदाहरण मानली जाते. शत्रूच्या मध्यवर्ती छावणीत घुसून त्याला धक्का देणे आणि सुरक्षितपणे परत येणे ही युद्धनीती संताजी घोरपडे यांच्या असामान्य युद्धकौशल्याची साक्ष देते.
संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांनी स्वराज्याच्या इतिहासातील सर्वात कठीण काळात स्वराज्याचा ध्वज उंच ठेवला. त्यांनी औरंगजेबाच्या लाखो सैन्याला रोखून धरले, मराठ्यांचा आत्मविश्वास जिवंत ठेवला आणि स्वराज्याचा विस्तार होण्यासाठी आवश्यक असलेला पाया मजबूत केला. आजही इतिहासाच्या पानांवर जेव्हा गनिमी काव्याची, धाडसाची, शौर्याची आणि स्वराज्यनिष्ठेची चर्चा होते, तेव्हा रणझुंझार सेनापती संताजी घोरपडे यांचे नाव आदराने आणि अभिमानाने घेतले जाते.
स्वराज्यासाठी सर्वस्व अर्पण करणाऱ्या या महान योद्ध्यास मानाचा मुजरा!