सामाजिक चर्चा

   समाजात जेव्हा एखाद्या महामानवाच्या कार्याचे मूल्यमापन केले जाते, तेव्हा अनेकदा एक गंभीर चूक घडताना दिसते. त्या व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनकार्याचा, त्याच्या विचारांचा, समाजकारणाचा, राष्ट्रकारणाचा आणि सांस्कृतिक योगदानाचा विचार करण्याऐवजी त्याला एका विशिष्ट निकषावर मोजण्याचा प्रयत्न केला जातो. विशेषतः आजच्या काळात, अनेकदा एखाद्या महापुरुषाचे मूल्यांकन करताना “त्यांनी दलितांसाठी काय केले?” हा अज्ञानीपणाचा …

   भारतीय सभ्यता, संस्कृती आणि सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना काही ग्रंथ असे आढळतात की, त्यांचे मूल्यमापन केवळ धार्मिक किंवा तात्त्विक निकषांवर करता येत नाही. ते ग्रंथ त्यांच्या काळातील सामाजिक संरचना, सत्तासंबंध, नैतिक मूल्ये आणि सांस्कृतिक मानसशास्त्र यांचे प्रतिबिंब बनून समोर येतात. मनुस्मृती हा असाच एक महत्त्वपूर्ण, प्रभावशाली आणि त्याचबरोबर वादग्रस्त ग्रंथ …

   महाराष्ट्राच्या सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक इतिहासात मराठा समाजाचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण राहिले आहे. राज्याच्या जडणघडणीत आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या प्रक्रियेत या समाजाने दिलेले योगदान अनन्यसाधारण आहे. तथापि, काळानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर कोणत्याही समाजाला आत्मपरीक्षण आणि आत्मपरिवर्तनाची आवश्यकता असते. याच भूमिकेतून अखिल भारतीय मराठा महासंघाच्या पुढाकाराने आयोजित करण्यात आलेल्या …

   राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज हे भारतीय इतिहासातील असे युगपुरुष आहेत ज्यांनी सत्ता ही भोगाची नव्हे तर समाजसेवेची जबाबदारी आहे हे आपल्या कृतीतून सिद्ध करून दाखवले. कोल्हापूर संस्थानाचे राजे असूनही त्यांनी स्वतःला लोकांचे सेवक मानले आणि बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या विचारांची ताकद इतकी प्रखर होती की …

   ”दादोजी, शिवाजी महाराज आणि सत्य” या शीर्षकाचा राजा पिंपरखेडकर लिखित लेख लोकसत्ता या दैनिकात दिनांक ३१ ऑगस्ट २०१४ रोजी प्रकाशित झाला होता. वस्तुतः तो लेख श्यामसुंदर मुळे लिखित “हिंदवी स्वराज्याचे कारभारी दादोजी कोंडदेव : खंडण आणि मंडण” या पुस्तकाचा परिचयपर लेख होता. या लेखामध्ये लेखकाने दादोजी कोंडदेव यांच्या मार्गदर्शनाखाली छत्रपती …

   इतिहास हा केवळ भूतकाळातील घटनांचा संग्रह नसतो; तो समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचा, अस्मितेचा आणि विचारपरंपरेचा आरसा असतो. त्यामुळे इतिहासातील महान व्यक्तिमत्त्वांचे मूल्यमापन करताना श्रद्धेपेक्षा सत्याला, परंपरेपेक्षा पुराव्याला आणि भावनेपेक्षा चिकित्सक दृष्टीला अधिक महत्त्व द्यावे लागते. विश्ववंद्य छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाभोवतीही अनेक दंतकथा, आख्यायिका आणि समजुतींचे जाळे विणले गेले आहे. त्यापैकी सर्वाधिक …

   संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या अभंगसाहित्यात सामाजिक समता, गुणाधिष्ठित मूल्यव्यवस्था, सत्यनिष्ठा आणि अंधश्रद्धाविरोधी प्रखर भूमिका सातत्याने आढळते. तथापि, उपलब्ध तुकाराम गाथेत काही अभंग असे आहेत की, ते तुकोबांच्या एकूण वैचारिक भूमिकेशी विसंगत वाटतात. त्यांपैकी सर्वाधिक चर्चिला जाणारा अभंग म्हणजे – “जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट । तुका म्हणे श्रेष्ठ तिन्ही लोकी ॥” …