डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
भारतात गेल्या काही दशकांत एक विशिष्ट प्रवृत्ती वाढताना दिसते. हिंदू धर्माविषयी चर्चा झाली की अनेकदा महात्मा ज्योतिराव फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या निवडक आणि चुकीच्या विधानांचाच आधार घेतला जातो. विशेषतः सामाजिक माध्यमांवर किंवा राजकीय चर्चांमध्ये त्यांच्या काही उद्धरणांच्या आधारे संपूर्ण हिंदू धर्म, त्याचे ग्रंथ, देवता आणि परंपरा यांना दोषी ठरवले जाते. परिणामी अनेक लोक हिंदू धर्माचा अभ्यास वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता किंवा दर्शनशास्त्रातून न करता केवळ टीकात्मक साहित्यावरूनच आपले मत तयार करतात.
हा दृष्टिकोन बौद्धिकदृष्ट्या अपुरा आहे. कोणत्याही धर्माचा किंवा संस्कृतीचा अभ्यास केवळ त्याच्या अर्धवट अभ्यास असणाऱ्या टीकाकारांकडून करून पूर्ण सत्य समजू शकत नाही. एखाद्या विचारसरणीवर टीका करणाऱ्यांचे लेखन जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच त्या परंपरेचे मूळ ग्रंथ, भाष्यकार आणि तत्त्वज्ञान यांचाही अभ्यास आवश्यक असतो.
फुले आणि आंबेडकर कोणत्या काळात जगले?
महात्मा ज्योतिराव फुले (१८२७–१८९०) आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१८९१–१९५६) हे दोघेही भारताच्या इतिहासातील अत्यंत संक्रमणाच्या काळात जगले. त्या काळात ब्रिटिश राजवट होती, समाजात अस्पृश्यता, जातीय भेदभाव, स्त्रीशिक्षणाचा अभाव, बालविवाह आणि अनेक सामाजिक रूढी प्रचलित होत्या. त्यामुळे त्यांच्या लेखनाचा केंद्रबिंदू हा त्या काळातील सामाजिक अन्याय आणि त्याविरुद्धचा संघर्ष हा होता. उदाहरणार्थ, फुले यांनी गुलामगिरी या ग्रंथातून ब्राह्मणवादी व्यवस्थेवर कठोर टीका केली, तर डॉ. आंबेडकरांनी Annihilation of Caste मध्ये जातिव्यवस्थेवर प्रखर आक्षेप घेतला. पण त्यांनी हे करताना धर्मग्रंथाचा अभ्यास केला होता का ? तर याचे उत्तर “नाही” असेच आहे. परंतु हे लक्षात घेतले पाहिजे की त्यांनी ज्या समाजाचे चित्रण केले ते एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या भारताचे होते. त्यामुळे त्यांच्या टीकेचा ऐतिहासिक संदर्भ समजून घेणे आवश्यक आहे; अन्यथा त्यांच्या प्रत्येक विधानाला आजच्या हिंदू धर्माचे अंतिम स्वरूप मानण्याची चूक होऊ शकते.
सामाजिक व्यवहार आणि तत्त्वज्ञान यामध्ये फरक आहे
कोणत्याही धर्मामध्ये दोन स्तर असतात—एक म्हणजे त्या धर्माचे मूलभूत तत्त्वज्ञान आणि दुसरा म्हणजे समाजात प्रत्यक्ष पाळल्या जाणाऱ्या प्रथा. अनेकदा या दोन्ही गोष्टी एकसारख्या समजल्या जातात, परंतु प्रत्यक्षात तसे नसते. उदाहरणार्थ, भगवद्गीतेमध्ये (५.१८) श्रीकृष्ण म्हणतात की ज्ञानी मनुष्य ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि चांडाळ यांच्याकडे समदृष्टीने पाहतो. उपनिषदांमध्ये “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” असे सांगून सर्व सृष्टीमध्ये एकच परमसत्य असल्याचे प्रतिपादन केले आहे तर महा उपनिषदात “वसुधैव कुटुम्बकम्” ही संकल्पना मांडली आहे. परंतु समाजातील काही लोकांनी या तत्त्वांचे पालन केले नाही म्हणून त्या तत्त्वज्ञानालाच दोष देणे योग्य ठरत नाही. जसे एखाद्या देशाच्या संविधानात समानतेचा अधिकार असला तरी समाजात अन्याय घडू शकतो; त्यासाठी संविधान दोषी नसते, त्याची अंमलबजावणी करणारे दोषी असतात. त्याचप्रमाणे सामाजिक विकृती आणि सनातन तत्त्वज्ञान यांच्यात स्पष्ट भेद केला पाहिजे.
फुले-आंबेडकरांनी संपूर्ण हिंदू तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला होता का?
महात्मा फुले आणि डॉ. आंबेडकर हे दोघेही अत्यंत विद्वान होते, याबद्दल कोणतेही दुमत नाही. विशेषतः डॉ. आंबेडकरांनी अर्थशास्त्र, राज्यशास्त्र, कायदा, बौद्ध धर्म, पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञान आणि अनेक हिंदू ग्रंथांचा अभ्यास केला होता. मात्र “त्यांनी संपूर्ण हिंदू तत्त्वज्ञानाचा सर्वांगीण अभ्यास केला होता” असा दावा ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला नाही. हिंदू धर्म हा केवळ मनुस्मृती किंवा काही स्मृतिग्रंथांपुरता मर्यादित नाही. वेद, १०८ उपनिषदे, भगवद्गीता, ब्रह्मसूत्र, षड्दर्शन, आगम, तंत्र, भक्तीपरंपरा, योगशास्त्र, वेदांत, शैव, वैष्णव आणि शक्त परंपरा अशा असंख्य ज्ञानशाखा त्यात आहेत. उदाहरणार्थ, अद्वैत वेदांतातील “अहं ब्रह्मास्मि” किंवा “तत्त्वमसि” यांसारख्या महावाक्यांचा सामाजिक जातिभेदाशी थेट संबंध नाही; ती शुद्ध आध्यात्मिक तत्त्वे आहेत. त्यामुळे हिंदू धर्माचा अभ्यास केवळ काही निवडक ग्रंथांच्या आधारे झाला असे मानणे योग्य ठरत नाही.
निवडक उद्धरणांचा गैरवापर
आजच्या सोशल मीडियाच्या युगात महात्मा फुले किंवा डॉ. आंबेडकर यांच्या काही निवडक विधानांचे स्क्रीनशॉट किंवा दोन-तीन ओळींचे उद्धरण मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केले जातात. अनेकदा त्या विधानांचा मूळ संदर्भ दिला जात नाही. परिणामी वाचकांना असे वाटते की हिंदू धर्मात केवळ अन्याय, अंधश्रद्धा आणि जातिभेदच आहे. उदाहरणार्थ, मनुस्मृतीतील एखादा श्लोक दाखवून संपूर्ण हिंदू धर्माची व्याख्या केली जाते, पण त्याच वेळी उपनिषदे, भगवद्गीता, योगसूत्र, संत तुकाराम, ज्ञानेश्वर किंवा विवेकानंद यांचे समानता, आत्मज्ञान आणि मानवतेवरील विचार दुर्लक्षित केले जातात. कोणत्याही विचारवंताचे लेखन त्याच्या संपूर्ण संदर्भात वाचले पाहिजे. निवडक उद्धरणांवर आधारित प्रचार हा संशोधनाचा मार्ग नसून अनेकदा वैचारिक ध्रुवीकरणाचे साधन बनतो.
कोणत्याही धर्माचे मूल्यांकन मूळ स्रोतांवरून करावे
एखाद्या धर्माची खरी ओळख त्याच्या विरोधकांकडून नव्हे, तर त्याच्या मूळ ग्रंथांमधून समजते. उदाहरणार्थ, इस्लाम समजून घ्यायचा असेल तर कुराण आणि हदीस वाचावे लागतात; ख्रिश्चन धर्म समजण्यासाठी बायबलचा अभ्यास आवश्यक असतो. त्याचप्रमाणे हिंदू धर्म समजून घेण्यासाठी ऋग्वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, ब्रह्मसूत्र, योगसूत्र आणि विविध दर्शनशास्त्रांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. फक्त टीकात्मक साहित्य वाचून अंतिम निष्कर्ष काढणे ही शास्त्रीय पद्धत नाही. एखाद्या विद्यापीठाचा दर्जा ठरवायचा असेल तर त्याबद्दलच्या अफवांवर नव्हे, तर त्या विद्यापीठाला प्रत्यक्ष भेट देऊन, त्याचे अभ्यासक्रम पाहून मत बनवले जाते. धर्माच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. समर्थक आणि टीकाकार दोघांचेही साहित्य वाचूनच संतुलित मत तयार होते. परंतु असे ना होता आजही धर्मग्रंथाचा अभ्यास न करता केवळ ऐकीव माहितीच्या आधारावर हिंदू धर्मावर टीका केली जाते. अशा लोकांतील जादातर लोक हे फुले आंबेडकरी विचारधारा मानणारे असतात ज्यांचा स्वतःचा असा कोणताही अभ्यास नसतो.
हिंदू धर्म ही एकच पुस्तकाधारित व्यवस्था नाही
हिंदू धर्माची सर्वात मोठी वैशिष्ट्ये म्हणजे त्याची वैचारिक विविधता. हा धर्म एका प्रेषितावर, एका पुस्तकावर किंवा एका मतावर आधारित नाही. ऋग्वेदापासून ते उपनिषदांपर्यंत, भगवद्गीतेपासून ते रामायण-महाभारतापर्यंत, षड्दर्शनांपासून ते भक्तीपरंपरेपर्यंत आणि योगापासून ते तंत्रपर्यंत अनेक विचारप्रवाह हिंदू परंपरेत एकत्र नांदतात. म्हणूनच हिंदू धर्मात चार्वाकासारखा नास्तिक तत्त्ववेत्ता आणि शंकराचार्यांसारखा अद्वैतवादी दोघांनाही स्थान मिळते. हा वैचारिक बहुवाद जगातील इतर अनेक धर्मांपेक्षा वेगळा आहे. त्यामुळे एखाद्या एका ग्रंथाच्या आधारे किंवा एका प्रथेच्या आधारे संपूर्ण हिंदू धर्माचे मूल्यांकन करणे म्हणजे विशाल समुद्राचा अंदाज एका थेंबावरून बांधण्यासारखे आहे.
हिंदू धर्माविषयी इतर परदेशी तत्त्ववेत्ते काय म्हणतात?
हिंदू तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव केवळ भारतापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. जर्मन तत्त्ववेत्ता आर्थर शोपेनहावर यांनी उपनिषदांना जगातील सर्वश्रेष्ठ तात्त्विक साहित्य म्हटले आणि “उपनिषदांचे वाचन माझ्या जीवनातील सर्वात मोठे समाधान आहे” असे नमूद केले. अमेरिकन विचारवंत हेन्री डेव्हिड थोरो यांनी भगवद्गीतेचे नियमित अध्ययन केल्याचे लिहिले आहे. राल्फ वाल्डो एमर्सन यांच्या लेखनावर वेदांताचा स्पष्ट प्रभाव दिसतो. भौतिकशास्त्रज्ञ एर्विन श्रॉडिंगर यांनी अद्वैत वेदांतातील एकात्मतेच्या संकल्पनेचा उल्लेख आपल्या तात्त्विक विचारांत केला आहे. अल्डस हक्सले यांनी The Perennial Philosophy मध्ये वेदांताला वैश्विक आध्यात्मिक परंपरेचा महत्त्वाचा भाग मानले आहे. याचा अर्थ असा नाही की त्यांनी हिंदू धर्मातील प्रत्येक गोष्ट स्वीकारली; परंतु त्यांना त्यातील तात्त्विक आणि आध्यात्मिक खोलीची जाणीव होती. त्यामुळे हिंदू धर्माचे मूल्यांकन करताना केवळ देशांतर्गत राजकीय वाद न पाहता जागतिक बौद्धिक परंपरेतील त्याच्या स्थानाचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
टीका स्वीकारणे आणि द्वेष पसरवणे यात फरक आहे
कोणत्याही सशक्त परंपरेमध्ये आत्मपरीक्षणाची क्षमता असते. त्यामुळे विधायक टीका ही समाजसुधारणेसाठी आवश्यक आहे. संत कबीर, संत तुकाराम, बसवेश्वर, स्वामी दयानंद सरस्वती, स्वामी विवेकानंद यांनीही समाजातील अनेक चुकीच्या प्रथांवर टीका केली होती. परंतु त्यांनी समाज सुधारण्याचा प्रयत्न केला; समाजाविषयी द्वेष निर्माण करण्याचा नाही. आज मात्र काही ठिकाणी टीकेच्या नावाखाली संपूर्ण हिंदू समाजाला दोषी ठरवणे, देवतांची अवहेलना करणे किंवा श्रद्धेची टिंगल करणे हेही दिसून येते. विधायक टीका आणि द्वेषपूर्ण प्रचार यांमध्ये हाच मूलभूत फरक आहे. टीका प्रश्न विचारते, तर द्वेष संवाद बंद करतो. त्यामुळे लोकशाही समाजात टीका आवश्यक असली तरी ती तथ्याधिष्ठित, सभ्य आणि विधायक असली पाहिजे.
आजच्या पिढीने काय करावे?
आज माहितीचा स्फोट झाल्यामुळे सोशल मीडियावर कोणतीही गोष्ट काही सेकंदांत लाखो लोकांपर्यंत पोहोचते. अशा परिस्थितीत तरुणांनी कोणत्याही विचारसरणीचा स्वीकार किंवा विरोध करण्यापूर्वी मूळ स्रोतांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. फक्त फेसबुक पोस्ट, यूट्यूब व्हिडिओ किंवा व्हायरल कोट्स यांच्या आधारे मत बनवणे धोकादायक ठरू शकते. विद्यार्थ्यांनी वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, विवेकानंद, अरविंद, राधाकृष्णन यांच्यासोबतच महात्मा फुले, डॉ. आंबेडकर, महात्मा गांधी आणि इतर विचारवंत यांचे मूळ लेखनही वाचले पाहिजे. विरोधी मत समजून घेण्याची तयारी, पुराव्यावर आधारित विचार आणि चिकित्सक दृष्टी हीच खरी बौद्धिक प्रामाणिकता आहे. पूर्वग्रहाऐवजी अभ्यास, प्रचाराऐवजी संशोधन आणि भावनेऐवजी विवेक यांचा आधार घेतल्यासच हिंदू धर्मासह कोणत्याही परंपरेचे संतुलित आकलन होऊ शकते.
महात्मा फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारतीय इतिहासातील अत्यंत प्रभावी समाजचिंतक होते. त्यांनी त्यांच्या काळातील अनेक अन्यायांवर कठोर टीका केली आणि सामाजिक परिवर्तनासाठी मोठे योगदान दिले. परंतु त्यांच्या लेखनालाच हिंदू धर्माचे अंतिम आणि संपूर्ण स्वरूप मानणे योग्य ठरत नाही. हिंदू धर्माची तात्त्विक, आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरा अत्यंत व्यापक आहे. त्यामुळे वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, विविध दर्शनपरंपरा, संत साहित्य तसेच टीकात्मक साहित्य या सर्वांचा अभ्यास करूनच संतुलित मत तयार करणे आवश्यक आहे. कोणत्याही विचारवंताच्या निवडक उद्धरणांवर किंवा केवळ सामाजिक माध्यमांवरील दाव्यांवर आधारित निष्कर्ष काढण्याऐवजी मूळ स्रोतांचा अभ्यास हीच अधिक शास्त्रीय आणि चिकित्सक भूमिका ठरते.
संदर्भ
- महात्मा ज्योतिराव फुले – गुलामगिरी (१८७३).
- महात्मा ज्योतिराव फुले – शेतकऱ्याचा असूड.
- डॉ. बी. आर. आंबेडकर – Annihilation of Caste (१९३६).
- डॉ. बी. आर. आंबेडकर – Who Were the Shudras? (१९४६).
- डॉ. बी. आर. आंबेडकर – The Untouchables (१९४८).
- भगवद्गीता (विशेषतः अध्याय ५, श्लोक १८; अध्याय ६; अध्याय १३).
- छांदोग्य उपनिषद – “सर्वं खल्विदं ब्रह्म”.
- महा उपनिषद – “वसुधैव कुटुम्बकम्”.
- The Principal Upanishads.
- The Complete Works of Swami Vivekananda.
