डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
मराठा स्वराज्याच्या इतिहासात अनेक पराक्रमी घराण्यांनी आपल्या शौर्याने आणि निष्ठेने अजरामर स्थान प्राप्त केले. मोहिते, घाटगे, महाडिक, सुर्वे, जाधव, सावंत यांसारख्या घराण्यांनी तत्कालीन निजामशाही, आदिलशाही आणि इतर मुस्लिम सत्तांमध्ये लष्करी सेवा बजावत असताना आपला पराक्रम सिद्ध केला होता. पुढे या घराण्यांचा संबंध भोसले घराण्याशी आला आणि त्यांच्या कीर्तीला नवे परिमाण प्राप्त झाले. या घराण्यांपैकी मोहिते घराणे हे छत्रपती घराण्याशी अतिशय जवळचे नातेसंबंध असलेले आणि स्वराज्यनिष्ठ घराणे म्हणून ओळखले जाते.
या घराण्यात अनेक पराक्रमी योद्धे जन्माला आले; त्यापैकी सर्वात तेजस्वी नाव म्हणजे सरसेनापती हंबीरराव मोहिते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या अष्टप्रधान मंडळात ज्यांना “सरसेनापती” म्हणून मानाचे स्थान दिले, ते म्हणजे हंबीरराव मोहिते. खऱ्या अर्थाने स्वराज्याचे पहिले अधिकृत सरसेनापती म्हणून इतिहासात त्यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे.
मोहिते घराण्याची गौरवशाली परंपरा
हंबीररावांच्या घराण्याचा इतिहास अत्यंत वैभवशाली आहे. त्यांचे पणजोबा रतोजी मोहिते यांनी निजामशाहीत मोठा पराक्रम गाजविला होता. त्यांच्या शौर्यामुळे त्यांना “बाजी” हा किताब बहाल करण्यात आला होता. मोहिते घराणे सातारा जिल्ह्यातील तळबीड गावचे पाटील होते. या घराण्याने घाटगे आणि घोरपडे यांसारख्या प्रतिष्ठित घराण्यांशी सोयरिक निर्माण केली होती.
हंबीररावांचे वडील संभाजी मोहिते आणि काका धारोजी मोहिते हे शहाजीराजांच्या सेवेत होते. त्यांनी शहाजीराजांच्या लष्करात मोठे पराक्रम गाजवले. पुढे संभाजी मोहिते यांनी आपल्या कन्या सोयराबाई यांचा विवाह छत्रपती शिवाजी महाराजांशी लावून दिला आणि मोहिते घराणे छत्रपती घराण्याचे निकटवर्तीय बनले.
पुढे हंबीररावांनी स्वतःची कन्या ताराबाई हिचा विवाह शिवपुत्र राजाराम महाराजांशी करून या नात्याला अधिक दृढ केले. अशा प्रकारे मोहिते घराणे हे रक्ताने, नात्याने आणि निष्ठेने स्वराज्याशी एकरूप झाले.
हंसाजी ते हंबीरराव
हंबीररावांचे मूळ नाव हंसाजी मोहिते असे होते. ते सुरुवातीला स्वराज्याचे पराक्रमी सेनापती प्रतापराव गुजर यांच्या नेतृत्वाखाली कार्यरत होते. इ.स. १६७४ मध्ये नेसरीच्या युद्धात प्रतापराव गुजर वीरमरण पावल्यानंतर स्वराज्याच्या सेनापतीपदाची मोठी पोकळी निर्माण झाली.
या प्रसंगी हंसाजी मोहिते यांनी अपूर्व पराक्रम दाखविला. त्यांनी आदिलशाही सैन्यावर प्रखर आघात करून शत्रूला विजापूरपर्यंत पिटाळून लावले. त्यांच्या या शौर्याने प्रभावित होऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांनी त्यांना “हंबीरराव” हा किताब बहाल केला आणि स्वराज्याचे सरसेनापती म्हणून नेमणूक केली.
छत्रपती शिवाजी महाराजांना केवळ शूर योद्धाच नव्हे, तर प्रसंगावधान, संयम, मुत्सद्देगिरी आणि स्वामीनिष्ठा असलेला सेनापती हवा होता. हंबीररावांमध्ये हे सर्व गुण विपुल प्रमाणात होते.
कर्नाटक मोहिमेतील पराक्रम
राज्याभिषेकानंतर शिवाजी महाराजांनी मोगल सरदार दिलेरखान आणि बहादूरखान यांच्या विरोधात मोहिमा आखल्या. हंबीररावांनी खानदेश, बागलाण, गुजरात, वऱ्हाड, बुरहानपूर आणि इतर प्रदेशांमध्ये मोगलांना जबरदस्त धक्के दिले.
इ.स. १६७६ मध्ये कर्नाटक मोहिमेदरम्यान हंबीररावांनी येलबुर्गा येथे आदिलशाही सरदार हुसेनखान मियाणा याचा पराभव करून रयतेला त्याच्या जुलूमातून मुक्त केले. त्यांच्या या विजयामुळे स्वराज्याची कीर्ती दक्षिण भारतात अधिक दृढ झाली.
यानंतर ते कर्नाटक मोहिमेत शिवाजी महाराजांसोबत गोवळकोंड्याला गेले. महाराजांनी आपल्या बंधू व्यंकोजीराजांशी सामंजस्य प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला; मात्र तो पूर्णतः यशस्वी ठरला नाही.
स्वामीनिष्ठेची सर्वोच्च परीक्षा
इ.स. १६८० मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचे निधन झाल्यानंतर स्वराज्यावर मोठे संकट आले. काही दरबारी प्रधानांनी युवराज संभाजी महाराजांचा वारसा डावलून राजाराम महाराजांना गादीवर बसवण्याचा प्रयत्न केला.
या प्रसंगी सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांची स्वामीनिष्ठा आणि न्यायनिष्ठा कसोटीवर आली. विशेष म्हणजे राजाराम महाराज हे त्यांच्या स्वतःच्या कन्या ताराबाई यांचे पती होते. तरीदेखील हंबीररावांनी रक्ताच्या नात्यापेक्षा स्वराज्याचा न्याय्य वारस अधिक महत्त्वाचा मानला.
त्यांनी स्पष्टपणे संभाजी महाराजांच्या बाजूने उभे राहत बंडखोर प्रधानांचा डाव उधळून लावला. इतिहासातील ही घटना हंबीररावांच्या निष्पक्षता, स्वामीनिष्ठा आणि राजधर्माच्या पालनाचे सर्वोत्तम उदाहरण मानली जाते.
संभाजी महाराजांचे विश्वासू सरसेनापती
संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत हंबीररावांनी अनेक महत्त्वाच्या मोहिमा यशस्वी केल्या. बुरहानपूरवरील धाडसी आक्रमणातून त्यांनी मोगलांची मोठी आर्थिक हानी केली. या विजयामुळे औरंगजेबाच्या साम्राज्याला मोठा धक्का बसला.
रामसेजच्या वेढ्यादरम्यान त्यांनी गाझीउद्दीन खानाविरुद्ध प्रखर युद्ध केले. या लढाईत ते स्वतः जखमी झाले होते. त्यानंतर त्यांनी कुलीचखान, शहजादा आजम, रहुल्लाखान आणि बहादूरखान यांसारख्या बलाढ्य मोगल सरदारांविरुद्धही यशस्वी मोहिमा केल्या.
इ.स. १६८८ मध्ये रायगड परिसरात त्यांनी गाझीउद्दीन खानाशी निकराचा सामना केला. संभाजी महाराजांच्या अनेक मोहिमांमध्ये ते सतत अग्रभागी राहिले.
वीरमरण आणि स्वराज्याची हानी
हंबीरराव मोहिते यांची शेवटची लढाई वाईजवळ झाली. या युद्धात त्यांनी मोगल सरदार सर्जाखानाचा पराभव केला; परंतु युद्धादरम्यान लागलेल्या तोफेच्या गोळ्यामुळे हा रणधुरंधर सेनानी धारातीर्थी पडला.
डिसेंबर १६८७ मध्ये त्यांच्या निधनाने स्वराज्यावर मोठे संकट कोसळले. संभाजी महाराजांनी आपला सर्वात विश्वासू, अनुभवी आणि निष्ठावान सेनापती गमावला. अनेक इतिहासकारांच्या मते, हंबीररावांचे अकाली निधन हे पुढे स्वराज्यावर आलेल्या संकटांपैकी एक महत्त्वाचे कारण ठरले.
सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांच्या व्यक्तिमत्त्वात पराक्रम, शौर्य, संयम, दूरदृष्टी, स्वामीनिष्ठा आणि न्यायनिष्ठा यांचा अद्वितीय संगम दिसून येतो. त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांची शिकवण आत्मसात करून स्वराज्याच्या रक्षणासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. इतिहासाने सिद्ध करून दाखवले आहे की, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी केलेली सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांची निवड ही अत्यंत योग्य आणि दूरदृष्टीपूर्ण होती.
अशा या स्वराज्यनिष्ठ, पराक्रमी आणि अजिंक्य सेनानीस मानाचा मुजरा!
