डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाते हे केवळ दोन महान व्यक्तिमत्त्वांमधील स्नेहसंबंध नव्हते, तर ते सामाजिक न्याय, समता, शिक्षण आणि बहुजन मुक्तीच्या सामायिक ध्येयातून निर्माण झालेले ऐतिहासिक सहकार्य होते. विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी बहुजन, शोषित आणि अस्पृश्य समाजाच्या उद्धारासाठी कार्य करणाऱ्या या दोन महामानवांनी परस्परांच्या कार्याचा केवळ आदरच केला नाही, तर एकमेकांना सक्रिय सहकार्यही केले.
बाबासाहेबांच्या शैक्षणिक यशाबद्दल शाहू महाराजांचा आनंद
डॉ. भिमराव आंबेडकर या महार समाजातील तरुणाने परदेशात उच्च शिक्षण प्राप्त करून अभूतपूर्व शैक्षणिक यश मिळविल्याची बातमी जेव्हा राजर्षी शाहू महाराजांच्या कानावर पोहोचली, तेव्हा त्यांना अतिशय आनंद झाला. त्या काळात बहुजन समाजातील एखादी व्यक्ती उच्च शिक्षण घेऊन बौद्धिक क्षेत्रात प्रगती करणे ही अत्यंत दुर्मीळ घटना होती.
महाराज अनेकदा आपल्या सहकाऱ्यांशी बोलताना म्हणत असत :
“आता या बामणांना बौद्धिक क्षेत्रात उत्तर देण्यासाठी बहुजन समाजातील लोक पुढे येऊ लागले आहेत. एक दिवस असा उगवेल की, बहुजन समाजातील लोकच सर्व क्षेत्रांत पुढे असतील.”
महाराजांच्या मनात बाबासाहेबांविषयी असलेला आदर आणि अपेक्षा या शब्दांत स्पष्टपणे दिसून येतात.
पहिल्या भेटीची पार्श्वभूमी
एकदा महाराजांच्या सहवासात असताना बापूसाहेब महाराज यांनी सुचवले की, “महाराज, एकदा डॉ. आंबेडकरांना भेटीस बोलवावे.” हे ऐकताच शाहू महाराज म्हणाले, “तुम्ही अगदी माझ्या मनातले बोललात.”
योगायोगाने त्या वेळी दळवी आर्टिस्ट उपस्थित होते. मुंबईची चांगली माहिती असल्याने महाराजांनी त्यांच्यावर डॉ. आंबेडकरांना भेटून कोल्हापूरला आमंत्रित करण्याची जबाबदारी सोपवली.
सुरुवातीला डॉ. आंबेडकर कोल्हापूरला येण्यास फारसे उत्सुक नव्हते. अनेक संस्थानिकांविषयी त्यांना काही अप्रिय अनुभव आणि समजुती ऐकिवात होत्या. मात्र, राजर्षी शाहू महाराजांचे अस्पृश्योद्धारासाठीचे कार्य, त्यांची सामाजिक भूमिका आणि त्यांची प्रगतिशील विचारसरणी यांची माहिती मिळाल्यानंतर त्यांनी कोल्हापूरला येण्यास संमती दिली.
पहिल्याच भेटीत जुळलेली ऐतिहासिक मैत्री
राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची पहिली भेट ही भारतीय सामाजिक इतिहासातील एक महत्त्वाची घटना ठरली. काही नाती दीर्घ सहवासानंतर निर्माण होतात, तर काही नाती पहिल्याच भेटीत विश्वास आणि समान ध्येयांच्या आधारावर दृढ होतात. शाहू महाराज आणि बाबासाहेब यांची मैत्री ही दुसऱ्या प्रकारची होती.
पहिल्याच भेटीत बाबासाहेबांनी अस्पृश्य समाजाच्या उन्नतीसाठी स्वतंत्र प्रसारमाध्यमांची आवश्यकता स्पष्ट केली. त्यांनी सांगितले की, त्यांनी सुरू केलेले “मूकनायक” हे साप्ताहिक आर्थिक अडचणींमुळे अडचणीत आले आहे.
मूकनायकच्या पहिल्या अंकावर संत तुकाराम महाराजांचा पुढील अभंग प्रकाशित करण्यात आला होता :
“काय करू आता धरुनिया भीड ।
नि:शंक हे तोंड वाजविले ॥
नव्हे जगी कोणी मुकियांचा जाण ।
सार्थक लाजून नव्हे हित ॥”
हे ऐकून शाहू महाराज अत्यंत प्रसन्न झाले आणि त्यांनी बाबासाहेबांच्या कार्याचे मनापासून कौतुक केले.
“मूकनायक”ला शाहू महाराजांची आर्थिक मदत
डॉ. आंबेडकरांनी शाहू महाराजांना स्पष्टपणे सांगितले की, सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रसारमाध्यमे अत्यंत आवश्यक आहेत; परंतु आर्थिक पाठबळाशिवाय त्यांचे अस्तित्व टिकवणे कठीण आहे.
परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन शाहू महाराजांनी तत्काळ “मूकनायक”साठी त्या काळात अत्यंत मोठी मानली जाणारी अडीच हजार रुपयांची आर्थिक मदत दिली. या मदतीमुळे “मूकनायक” पुन्हा सक्षमपणे सुरू राहू शकला.
या घटनेतून शाहू महाराजांचे दूरदृष्टीचे नेतृत्व आणि बाबासाहेबांच्या कार्यावरील त्यांचा विश्वास स्पष्ट दिसून येतो.
माणगाव परिषद : ऐतिहासिक टप्पा
२० मार्च १९२० रोजी करवीर संस्थानातील कागल जहागिरीच्या माणगाव येथे अस्पृश्यांची पहिली भव्य परिषद आयोजित करण्यात आली. या परिषदेच्या आयोजनामागे राजर्षी शाहू महाराजांची प्रेरणा आणि आर्थिक पाठबळ होते, तर अध्यक्षपदाची जबाबदारी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याकडे होती.
परिषदेत भाषण करताना शाहू महाराजांनी बाबासाहेबांचा उल्लेख “माझे प्रिय मित्र आंबेडकर” असा केला. हे ऐकताच उपस्थित हजारो बहिष्कृत समाजबांधवांनी टाळ्यांचा आणि जयघोषाचा वर्षाव केला.
भाषणाच्या शेवटी शाहू महाराजांनी बाबासाहेबांना आपल्या राजवाड्यात भोजनाचे आग्रहाचे निमंत्रण दिले. बाबासाहेबांनी ते स्वीकारले आणि राजर्षी शाहू महाराजांनी स्वतः आग्रहपूर्वक त्यांना भोजन वाढले. त्यानंतर बाबासाहेब मुंबईला परतताना शाहू महाराज स्वतः रेल्वे स्थानकावर जाऊन त्यांना निरोप देण्यासाठी उपस्थित राहिले.
लंडनमधून बाबासाहेबांची पत्रे आणि शाहू महाराजांचे सहकार्य
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर उच्च शिक्षणासाठी लंडनमध्ये असताना त्यांना अनेक आर्थिक अडचणींना सामोरे जावे लागले. ४ सप्टेंबर १९२१ रोजी त्यांनी शाहू महाराजांना लिहिलेल्या पत्रात म्हटले होते :
“भारतामध्ये प्रगती करत असलेल्या सामाजिक लोकशाहीच्या चळवळीचे आपण एक महान आधारस्तंभ आहात.”
हे वाक्य बाबासाहेबांच्या मनातील शाहू महाराजांविषयीचा आदर व्यक्त करते.
यानंतर २६ जानेवारी १९२२ रोजी त्यांनी पुन्हा आर्थिक मदतीची विनंती केली. पत्र प्राप्त होताच शाहू महाराजांनी तत्काळ ७५० रुपयांची मदत पाठवून दिली. ही आर्थिक मदत केवळ आर्थिक व्यवहार नव्हती; ती सामाजिक परिवर्तनासाठी लढणाऱ्या दोन सहकाऱ्यांमधील परस्पर विश्वासाची अभिव्यक्ती होती.
शाहू महाराजांचा बाबासाहेबांवरील विश्वास
दिल्ली येथे १३ आणि १४ फेब्रुवारी १९२२ रोजी आयोजित “अखिल भारतीय बहिष्कृत परिषद” मध्ये बाबासाहेब उपस्थित नसतानाही शाहू महाराजांनी त्यांच्याविषयी गौरवोद्गार काढले.
ते म्हणाले :
“भिमराव आंबेडकर हे तुमचे महान नेते आहेत. त्यांचा आदर्श डोळ्यासमोर ठेवा, त्यांचे अनुकरण करा आणि त्यांच्यासारखे होण्याचा प्रयत्न करा. मी स्वतः तुमच्या सेवेसाठी वाहून घेतले आहे.”
यावरून शाहू महाराजांचा बाबासाहेबांच्या नेतृत्वावर असलेला विश्वास स्पष्ट दिसून येतो.
सामाजिक न्यायाच्या लढ्यातील दोन आधारस्तंभ
राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाते हे राजा आणि प्रजा, दाता आणि याचक किंवा नेता आणि अनुयायी यांचे नाते नव्हते. ते समान ध्येयाने प्रेरित दोन सामाजिक क्रांतिकारकांचे नाते होते.
शाहू महाराजांनी अस्पृश्योद्धार, शिक्षण आणि सामाजिक समतेसाठी राज्यसत्ता वापरली, तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी कायदा, शिक्षण, पत्रकारिता आणि संघटन यांच्या माध्यमातून सामाजिक क्रांतीची वाटचाल केली.
”चांगला माणूसच चांगला मित्र होऊ शकतो” या उक्तीचा प्रत्यय राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या मैत्रीतून येतो. या दोन्ही महामानवांची मैत्री ही भारतीय सामाजिक इतिहासातील एक अद्वितीय घटना आहे. त्यांचे नाते हे केवळ वैयक्तिक स्नेहाचे नव्हते, तर सामाजिक न्याय, समता, शिक्षण आणि मानवमुक्तीच्या महान ध्येयासाठी लढणाऱ्या दोन युगपुरुषांच्या ऐतिहासिक सहकार्याचे प्रतीक होते. म्हणूनच भारतीय सामाजिक परिवर्तनाचा इतिहास लिहिताना राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या मैत्रीचा उल्लेख हा सदैव प्रेरणादायी राहील.