डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
इ.स. १८५१ च्या सुमारास घडलेला एक प्रसंग महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या विचारविश्वाचे आणि दूरदृष्टीचे दर्शन घडवतो. एकदा सावित्रीबाई फुले यांनी ज्योतिरावांना विचारले, “आपल्याला स्वतःची संतती नाही. आपल्या पश्चात आपल्या समाधीवर फुले वाहणारा आपल्या रक्ताचा वारस असावा, असे वाटत नाही का?” त्यावर महात्मा फुले शांतपणे म्हणाले, “आज आपल्या रक्ताचा वारस नसेल, पण आपण समाजासाठी जे कार्य करीत आहोत, त्या कार्यातून हजारो-लाखो विचारांचे वारस निर्माण होतील आणि तेच आपल्या समाधीवर फुले वाहतील.”
आज जवळपास दीडशे वर्षांहून अधिक काळ उलटून गेला. महात्मा फुले यांनी केलेली ही भविष्यवाणी कितपत खरी ठरली, याचा विचार केला तर राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर ही दोन महान व्यक्तिमत्त्वे त्यांच्या विचारांचे सर्वात प्रभावी वारस म्हणून समोर येतात.
जयंती की विचारांची आचरणपूर्ती?
आज आपण महापुरुषांच्या जयंती मोठ्या उत्साहाने साजऱ्या करतो. परंतु एक मूलभूत प्रश्न विचारण्याची गरज आहे – आपण जयंती का साजरी करतो?
जे व्यक्तिमत्त्व स्वतःच्या आयुष्याचे ध्येय समाजाच्या कल्याणासाठी अर्पण करतात, अन्यायाविरुद्ध संघर्ष करतात आणि समाजाला नवी दिशा देतात, त्यांच्या स्मृती जपण्यासाठी आपण त्यांच्या जयंती साजऱ्या करतो. परंतु केवळ उत्सव साजरे करून आपण त्यांचे खरे वारसदार होत नाही. महापुरुषांना भक्तांची नव्हे, तर त्यांच्या विचारांचे अनुयायी आणि कृतीशील वारसदारांची गरज असते.
आजही ज्या सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक विषमतेविरुद्ध महात्मा फुले यांनी संघर्ष केला, त्या समस्या अनेक स्वरूपांत समाजात अस्तित्वात आहेत. मग प्रश्न उपस्थित होतो की, ज्यांनी शेतकऱ्यांच्या हातात “आसूड” दिला, त्या शेतकऱ्याला आज आत्महत्या का करावी लागते?
महात्मा फुले आणि सामाजिक परिवर्तनाची आवश्यकता
महात्मा फुले यांच्या काळात भारत संक्रमणाच्या अवस्थेत होता. पेशवाईचा अस्त झाला होता; परंतु पेशवाईची सामाजिक मानसिकता अजूनही समाजात खोलवर रुजलेली होती. जातिव्यवस्था, शिक्षणावरील बंधने, स्त्रीशिक्षणाचा अभाव आणि शेतकऱ्यांचे शोषण ही समाजाची कटू वास्तवता होती.
महात्मा फुले यांनी सर्वप्रथम शिक्षणावर असलेल्या सामाजिक मक्तेदारीला आव्हान दिले. त्यांनी प्रश्न विचारला – “ज्ञान नाकारणे हा कोणता धर्म आहे?” त्यांच्या मते, जो धर्म माणसाला ज्ञानापासून वंचित ठेवतो, तो मानवकल्याणकारी असू शकत नाही.
यासाठी त्यांनी शिक्षणाला सामाजिक परिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन मानले. त्यांनी अस्पृश्य, शूद्र आणि स्त्रियांसाठी शिक्षणाची दारे उघडली. इ.स. १८४८ मध्ये पुण्यात मुलींसाठी पहिली शाळा सुरू करून त्यांनी भारतीय सामाजिक इतिहासात नवा अध्याय लिहिला.
बळीराजाचा शोध
महात्मा फुले यांनी भारतीय समाजाच्या इतिहासाकडे शोषितांच्या दृष्टिकोनातून पाहिले. त्यांनी “गुलामगिरी” आणि “शेतकऱ्याचा आसूड” या ग्रंथांमधून भारतीय समाजातील विषमता, धार्मिक शोषण आणि आर्थिक अन्यायाचे विश्लेषण केले.
महात्मा फुले जाणीवपूर्वक भारताला “बळीस्थान” म्हणत. त्यांच्या मते, बळीराजा हा शेतकरी आणि श्रमजीवी समाजाच्या न्याय्य राज्यव्यवस्थेचे प्रतीक होता. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, शोषित समाजाची मुक्ती ही त्यांच्या इतिहासाच्या पुनर्शोधातूनच शक्य आहे.
लेखणीची तलवार
जसे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तलवारीच्या बळावर स्वराज्य उभारले, तसेच महात्मा फुले यांनी आपल्या लेखणीच्या सामर्थ्याने सामाजिक क्रांतीचा पाया घातला. त्यांच्या लेखणीची धार तलवारीइतकीच प्रभावी होती.
त्यांनी सांगितले की, समाजमुक्तीचा मार्ग शेतीतून नव्हे, तर शिक्षणातून जातो. म्हणूनच त्यांनी “उत्तम शेती”पेक्षा “उत्तम शिक्षण” यावर भर दिला. शिक्षणामुळेच बहुजन समाजातील व्यक्ती अन्यायाला प्रश्न विचारू शकते आणि समतेसाठी संघर्ष करू शकते.
सत्यशोधक समाज : एका चळवळीचा जन्म
२४ सप्टेंबर १८७३ रोजी महात्मा फुले यांनी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली. या चळवळीचा उद्देश धर्म, समाज आणि राजकारणातील असत्य, अंधश्रद्धा आणि विषमता यांना आव्हान देणे हा होता.
सत्यशोधक म्हणजे सत्याचा शोध घेणारा, विवेकाला प्रमाण मानणारा आणि अन्यायाविरुद्ध उभा राहणारा समाज. याच सत्यशोधक विचारधारेतून पुढे राजर्षी शाहू महाराजांना प्रेरणा मिळाली आणि त्याच वैचारिक परंपरेतून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नेतृत्व घडले.
केशवराव जेधे, दिनकरराव जवळकर, भास्करराव जाधव आणि अनेक सत्यशोधक कार्यकर्त्यांनी ही चळवळ जनतेपर्यंत पोहोचवली.
शिक्षणाचा क्रांतिकारी मंत्र
महात्मा फुले यांनी शिक्षणाचे महत्त्व अत्यंत प्रभावी शब्दांत मांडले –
विद्येविना मती गेली ।
मतीविना नीती गेली ॥
नीतीविना गती गेली ।
गतीविना वित्त गेले ॥
वित्ताविना शूद्र खचले ।
एवढे सारे अनर्थ एका अविद्येने केले ॥
या सूत्रात त्यांनी समाजपरिवर्तनाचा संपूर्ण आराखडा मांडला. त्यांच्या मते, शिक्षणाचा उद्देश केवळ आर्थिक प्रगती नसून विवेक, नैतिकता आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करणे हा आहे.
शेतकऱ्यांचा प्रश्न : तेव्हा आणि आता
महात्मा फुले यांनी “शेतकऱ्याचा आसूड” या ग्रंथात शेतकऱ्यांची जी अवस्था वर्णन केली, त्यातील अनेक प्रश्न आजही कायम असल्याचे दिसून येते. भ्रष्ट प्रशासन, सावकारी, आर्थिक शोषण आणि सामाजिक विषमता या समस्यांशी शेतकरी आजही संघर्ष करीत आहे.
महात्मा फुले यांचा आग्रह होता की, समाजातील समस्यांचे निराकरण भावनिक घोषणांमधून नव्हे, तर शिक्षण, संघटन आणि सामाजिक प्रबोधनातून होऊ शकते.
फुले-शाहू-आंबेडकर : परिवर्तनाची अखंड परंपरा
महात्मा फुले यांनी विचार दिला, राजर्षी शाहू महाराजांनी त्या विचारांना सामाजिक आणि राजकीय बळ दिले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी त्या विचारांना घटनात्मक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले.
आजही समाजात अनेक समस्या आहेत. परंतु या समस्यांचे समाधान केवळ महापुरुषांच्या जयघोषात नाही; ते त्यांच्या विचारांच्या आचरणात आहे. महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची परंपरा ही व्यक्तिपूजेची नव्हे, तर विचार, विवेक आणि सामाजिक न्यायाची परंपरा आहे.
जर आपण स्वतःला फुले-शाहू-आंबेडकर यांच्या विचारांचे खरे वारसदार मानत असू, तर त्यांच्या विचारांचा प्रचार, प्रसार आणि आचरण करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
महानायक राष्ट्रपिता महात्मा ज्योतिराव फुले यांना विनम्र अभिवादन!