इतिहास

   विश्ववंद्य छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नावामागे अनेक बिरुदावल्या जोडल्या गेल्या आहेत. त्यापैकी “गोब्राह्मणप्रतिपालक” ही बिरुदावली विशेष प्रसिद्ध आहे; किंबहुना ती जाणीवपूर्वक अधिक प्रसिद्ध करण्यात आली का, असा प्रश्नही उपस्थित केला जातो. काही हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या मंडळींना शिवराय “छत्रपती” होते, यापेक्षा ते “गोब्राह्मणप्रतिपालक” होते, हे अधिक गौरवास्पद वाटते. या भूमिकेला ऐतिहासिक आधार देण्यासाठी …

   छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांच्यातील संबंध हा महाराष्ट्राच्या इतिहासलेखनातील अत्यंत चर्चेचा, वादग्रस्त आणि भावनिक पातळीवर चर्चिला जाणारा विषय आहे. विशेषतः “समर्थ रामदास हे शिवाजी महाराजांचे गुरु होते का?” आणि “शिवाजी महाराजांनी समर्थ रामदासांना राज्य अर्पण केले होते का?” या प्रश्नांभोवती गेली अनेक दशके इतिहासकार, चरित्रकार, समाजचिंतक आणि …

   संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या अभंगसाहित्यात सामाजिक समता, गुणाधिष्ठित मूल्यव्यवस्था, सत्यनिष्ठा आणि अंधश्रद्धाविरोधी प्रखर भूमिका सातत्याने आढळते. तथापि, उपलब्ध तुकाराम गाथेत काही अभंग असे आहेत की, ते तुकोबांच्या एकूण वैचारिक भूमिकेशी विसंगत वाटतात. त्यांपैकी सर्वाधिक चर्चिला जाणारा अभंग म्हणजे – “जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट । तुका म्हणे श्रेष्ठ तिन्ही लोकी ॥” …

   भारतीय इतिहासातील अनेक महान व्यक्तिमत्त्वांपैकी राजमाता जिजाऊ यांचे स्थान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्रेरणादायी आहे. जिजाऊंचे कार्य केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता म्हणून मर्यादित नाही, तर त्या स्वराज्याच्या वैचारिक, सामाजिक आणि नैतिक पायाभरणी करणाऱ्या राष्ट्रनिर्माती होत्या. तत्कालीन भारतात राजकीय अराजकता, परकीय सत्तांचे वर्चस्व, सामाजिक विषमता, धार्मिक संघर्ष आणि सामान्य रयतेचे असुरक्षित …

   मराठ्यांच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी स्थापन केलेले हिंदवी स्वराज्य हे केवळ राजकीय परिवर्तन नव्हते, तर सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक गुलामगिरीविरुद्धचे एक व्यापक आंदोलन होते. शिवाजी महाराजांच्या कार्याचा प्रभाव आणि लोकप्रियता इतकी व्यापक होती की, पुढील काळात अनेक धार्मिक, सामाजिक आणि सांप्रदायिक परंपरांनी त्यांच्याशी स्वतःचा संबंध जोडण्याचा …

   ”प्रमाणबुद्धिवैदेषु साधनानामनेकता” या वेदवचनाचा अर्थ असा सांगितला जातो की, “जो वेदांना प्रमाण मानतो तो हिंदू.” हिंदू धर्माच्या या मूलभूत संकल्पनेत सर्वसमावेशकता अभिप्रेत असताना, कालांतराने धर्माच्या व्याख्यांवर काही विशिष्ट वर्गाचे वर्चस्व निर्माण झाले आणि धार्मिक विधींमध्ये श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या कल्पना रूढ करण्यात आल्या. याच पार्श्वभूमीवर “वेदोक्त” आणि “पुराणोक्त” या दोन प्रकारच्या धार्मिक विधींचा …

   मराठा स्वराज्याच्या इतिहासात अनेक पराक्रमी घराण्यांनी आपल्या शौर्याने आणि निष्ठेने अजरामर स्थान प्राप्त केले. मोहिते, घाटगे, महाडिक, सुर्वे, जाधव, सावंत यांसारख्या घराण्यांनी तत्कालीन निजामशाही, आदिलशाही आणि इतर मुस्लिम सत्तांमध्ये लष्करी सेवा बजावत असताना आपला पराक्रम सिद्ध केला होता. पुढे या घराण्यांचा संबंध भोसले घराण्याशी आला आणि त्यांच्या कीर्तीला नवे परिमाण …

   मराठा साम्राज्याच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज आणि राजाराम महाराज यांच्याइतकेच काही पराक्रमी सेनानी आपल्या शौर्य, धैर्य आणि युद्धकौशल्यामुळे अजरामर झाले. या महान सेनापतींमध्ये रणझुंझार सेनापती संताजी घोरपडे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. इ.स. १६८९ ते १६९७ या काळात त्यांनी मराठा स्वराज्याच्या संरक्षणाची धुरा समर्थपणे सांभाळली. संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर …

   छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उभारलेले हिंदवी स्वराज्य हे केवळ तलवारीच्या बळावर निर्माण झाले नाही. त्यामागे पराक्रमी मावळे, दूरदर्शी राजकारण, सक्षम प्रशासन आणि अत्यंत कार्यक्षम गुप्तहेर व्यवस्था यांचा सिंहाचा वाटा होता. युद्धात तलवार जितकी महत्त्वाची असते, तितकीच महत्त्वाची असते शत्रूची अचूक माहिती. शत्रूच्या हालचाली, राजकीय घडामोडी, सैन्यबळ, खजिन्याची ठिकाणे, हल्ल्याचे मार्ग आणि …

   ”ज्ञानबा-तुकाराम” ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाची केवळ दोन नावे नाहीत, तर महाराष्ट्राच्या आत्म्याची दोन स्पंदने आहेत. साने गुरुजींनी स्वप्न आणि सत्य या ग्रंथात म्हटले आहे की, “ज्ञानबा-तुकाराम हे महाराष्ट्राचे हृदयसम्राट आहेत. त्यांचे साहित्य हे खरे राष्ट्रीय साहित्य आहे, कारण ते सर्व थरांपर्यंत पोहोचले आहे.” संतश्रेष्ठ तुकोबारायांच्या अभंगवाणीत केवळ भक्तिभाव नाही, तर …