Tag Archives: महाराष्ट्र इतिहास

   भारतीय इतिहासातील अनेक महान व्यक्तिमत्त्वांपैकी राजमाता जिजाऊ यांचे स्थान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्रेरणादायी आहे. जिजाऊंचे कार्य केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता म्हणून मर्यादित नाही, तर त्या स्वराज्याच्या वैचारिक, सामाजिक आणि नैतिक पायाभरणी करणाऱ्या राष्ट्रनिर्माती होत्या. तत्कालीन भारतात राजकीय अराजकता, परकीय सत्तांचे वर्चस्व, सामाजिक विषमता, धार्मिक संघर्ष आणि सामान्य रयतेचे असुरक्षित …

   ”प्रमाणबुद्धिवैदेषु साधनानामनेकता” या वेदवचनाचा अर्थ असा सांगितला जातो की, “जो वेदांना प्रमाण मानतो तो हिंदू.” हिंदू धर्माच्या या मूलभूत संकल्पनेत सर्वसमावेशकता अभिप्रेत असताना, कालांतराने धर्माच्या व्याख्यांवर काही विशिष्ट वर्गाचे वर्चस्व निर्माण झाले आणि धार्मिक विधींमध्ये श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या कल्पना रूढ करण्यात आल्या. याच पार्श्वभूमीवर “वेदोक्त” आणि “पुराणोक्त” या दोन प्रकारच्या धार्मिक विधींचा …

   भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज यांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी केलेल्या सामाजिक, शैक्षणिक आणि राजकीय सुधारणांनी भारतीय समाजजीवनाला नवी दिशा दिली. त्यांच्या आयुष्यातील सर्वाधिक गाजलेली आणि दूरगामी परिणाम घडवून आणणारी घटना म्हणजे “वेदोक्त प्रकरण”. हे प्रकरण केवळ धार्मिक विधींच्या अधिकारापुरते मर्यादित नव्हते, तर भारतीय समाजातील वर्णव्यवस्था, सामाजिक वर्चस्व …

   भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासाचा विचार करताना इ.स. १८५७ मधील उठावाला “भारतीय स्वातंत्र्यसमराचा श्रीगणेशा” असे संबोधले जाते. अनेक इतिहासकारांनी या उठावाचे महत्त्व अधोरेखित केले असून त्यातील काही व्यक्तिमत्त्वांचे मोठ्या प्रमाणावर गौरवीकरणही केले आहे. तथापि, इतिहासाचा अभ्यास केवळ प्रचलित मतांच्या आधारे न करता, निरपेक्षपणे आणि व्यापक दृष्टिकोनातून करणे आवश्यक आहे. कारण इतिहास हा …

   ”मनुष्य हा उमललेल्या फुलासारखा असतो. त्याचे जीवन केवळ स्वतःसाठी नसून इतरांच्या दुःखात सहभागी होण्यासाठी, त्यांच्या जीवनात आनंद आणि चेतनेचा प्रकाश पसरविण्यासाठी असते.” ही भावना ज्यांनी आपल्या संपूर्ण आयुष्याच्या आचरणातून जगासमोर मांडली, ते म्हणजे संत गाडगे महाराज. त्यांनी आपल्या कार्यातून मानवतेची अशी गंगा प्रवाहित केली की, तिचा लाभ केवळ महाराष्ट्रालाच नव्हे, …

   इंग्रजांच्या जुलमी राजवटीविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष उभारणाऱ्या क्रांतिकारकांच्या इतिहासात आद्यक्रांतिकारक नरवीर उमाजी नाईक यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तथापि, मुख्य प्रवाहातील इतिहासलेखनात त्यांना अपेक्षित ते स्थान मिळाले का, हा प्रश्न आजही अनेक अभ्यासक, लेखक आणि सामाजिक विचारवंत उपस्थित करीत आहेत. विशेषतः “आद्यक्रांतिकारक” ही पदवी कोणाला द्यावी, या संदर्भात इतिहासात आणि सार्वजनिक …

   ”शिक्षण हेच समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन आहे,” या विचाराला आपल्या संपूर्ण आयुष्याचे ध्येय बनवून ग्रामीण, गरीब आणि वंचित समाजापर्यंत शिक्षणाची ज्ञानगंगा पोहोचवणारे शिक्षणमहर्षी पद्मभूषण कर्मवीर भाऊराव पाटील हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक इतिहासातील एक तेजस्वी पर्व आहेत. त्यांनी केवळ शाळा आणि महाविद्यालये उभी केली नाहीत, तर शिक्षणाला सामाजिक न्याय, स्वाभिमान …

   महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत संतशिरोमणी संत नामदेव महाराज यांचे स्थान अत्यंत मानाचे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. वारकरी संप्रदायातील हे श्रेष्ठ संत केवळ भक्तिकाव्याचे रचनाकार नव्हते, तर ते समाजप्रबोधन, सामाजिक समता, मानवतावाद आणि लोकधर्माचे प्रभावी पुरस्कर्ते होते. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून उत्तर भारतापर्यंत पोहोचला. विशेषतः पंजाबमधील शीख परंपरेतही संत नामदेव महाराजांना अत्यंत …

   हिंदुस्तानच्या इतिहासात अनेक ऐतिहासिक घटना घडल्या आहेत. काही घटनांची नोंद इतिहासाच्या पानांवर सुवर्णाक्षरांनी झाली, तर काही घटना आणि त्यांचे नायक काळाच्या ओघात दुर्लक्षित राहिले. सन १८५७ च्या स्वातंत्र्यसमरापूर्वीही इंग्रजी सत्तेविरुद्ध अनेक उठाव झाले होते. अशाच एका उठावाद्वारे इंग्रज सत्तेला सलग अनेक वर्षे सळो की पळो करून सोडणारा, स्वातंत्र्याचे स्वप्न सर्वप्रथम …