डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
मराठ्यांच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी स्थापन केलेले हिंदवी स्वराज्य हे केवळ राजकीय परिवर्तन नव्हते, तर सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक गुलामगिरीविरुद्धचे एक व्यापक आंदोलन होते. शिवाजी महाराजांच्या कार्याचा प्रभाव आणि लोकप्रियता इतकी व्यापक होती की, पुढील काळात अनेक धार्मिक, सामाजिक आणि सांप्रदायिक परंपरांनी त्यांच्याशी स्वतःचा संबंध जोडण्याचा प्रयत्न केला. या प्रक्रियेत काही ऐतिहासिक घटना, लोकश्रुती, आख्यायिका आणि सांप्रदायिक परंपरा यांचे मिश्रण होऊन अनेक कथांचा जन्म झाला. समर्थ रामदास आणि शिवाजी महाराज यांचे संबंध, शिवाजी महाराजांनी राज्य रामदासांना अर्पण केल्याची कथा आणि भगव्या ध्वजाचा उगम या विषयांकडे त्यामुळे चिकित्सक दृष्टीने पाहण्याची आवश्यकता आहे.
संत-चरित्रे आणि आख्यायिकांची परंपरा
भारतीय इतिहासात आणि विशेषतः मध्ययुगीन संत-परंपरेत संतांच्या जीवनचरित्रांमध्ये चमत्कार, आख्यायिका आणि अतिशयोक्तीपूर्ण वर्णने आढळतात. एखाद्या संताचे महत्त्व वाढवण्यासाठी त्यांच्या अनुयायांनी त्यांच्या चरित्रात अनेक लोककथा आणि चमत्कारांचा समावेश केला आहे. समर्थ रामदासांच्या चरित्राबाबतही अनेक इतिहासकारांनी अशीच निरीक्षणे नोंदवली आहेत.
इतिहासकार न. र. फाटक यांनी आपल्या “रामदास व शिवाजी” या ग्रंथात स्पष्टपणे नमूद केले आहे की, रामदासांच्या चरित्रात आढळणाऱ्या अनेक चमत्कारकथा इतर संतांच्या चरित्रांशी मिळत्याजुळत्या आहेत. त्यांच्या मते, काही कथांचे मूळ इतर संत-परंपरांमध्ये असून त्या नंतर रामदासी परंपरेत समाविष्ट झाल्या असाव्यात. गुरुचे चरित्र इतरांपेक्षा श्रेष्ठ वाटावे, या उद्देशाने अनेकदा अशा कथांची निर्मिती केली जाते.
याच पार्श्वभूमीवर समर्थ रामदास आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्याविषयी प्रचलित असलेल्या काही कथांचे ऐतिहासिक परीक्षण करणे आवश्यक ठरते.
शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास : संबंधांचे वास्तव
समर्थ रामदास हे सतराव्या शतकातील प्रभावशाली संत, विचारवंत आणि साहित्यिक होते. त्यांनी दासबोध, मनाचे श्लोक यांसारख्या ग्रंथांद्वारे समाजाला नैतिकता, संघटन, शौर्य आणि कर्तव्य यांचा संदेश दिला. शिवाजी महाराजांच्या काळात ते कार्यरत होते, ही ऐतिहासिक वस्तुस्थिती आहे.
मात्र, शिवाजी महाराजांचे “राजकीय गुरु” किंवा “स्वराज्याचे प्रेरणास्थान” म्हणून रामदासांचे चित्रण करण्यास उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे पुरेसे समर्थन देत नाहीत. शिवाजी महाराजांच्या समकालीन साधनांमध्ये, राजपत्रांमध्ये, पत्रव्यवहारात किंवा तत्कालीन फारशी दस्तऐवजांमध्ये अशा प्रकारच्या संबंधांचा स्पष्ट उल्लेख आढळत नाही.
काही इतिहासकारांच्या मते शिवाजी महाराज आणि रामदास यांची भेट झाली असावी; तर काही संशोधकांच्या मते त्यांचा परस्पर संपर्क अत्यंत मर्यादित होता. काही अभ्यासक तर या भेटीच्या ऐतिहासिकतेबाबतच शंका व्यक्त करतात. मात्र, जरी भेट झाली असे मानले, तरी ती स्वराज्याची स्थापना झाल्यानंतरच्या काळातच झाली असावी, असे अनेक संशोधकांचे मत आहे.
राज्यार्पणाची आख्यायिका
लोकप्रिय परंपरेनुसार, शिवाजी महाराजांनी एकदा वैराग्याच्या भरात आपले संपूर्ण राज्य समर्थ रामदासांच्या झोळीत अर्पण केले. त्यावर रामदासांनी ते राज्य पुन्हा शिवाजी महाराजांनाच परत देत, “मला गोसाव्याला राज्य काय करावयाचे आहे? तू माझ्या वतीने राज्य कर,” असे सांगितले, अशी कथा सांगितली जाते.
परंतु या कथेला समकालीन ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध नाही. इतिहासकार न. र. फाटक यांनी नमूद केले आहे की, विजयानंतर आपले राज्य गुरूला, ऋषीला किंवा ब्राह्मणाला अर्पण करण्याची कल्पना भारतीय परंपरेत अत्यंत प्राचीन आहे. महाभारत, रामायण तसेच राजपूत इतिहासातील अनेक आख्यायिकांमध्ये अशा स्वरूपाच्या कथा आढळतात. त्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या राज्यार्पणाची कथा ही ऐतिहासिक घटना नसून, पूर्वीपासून अस्तित्वात असलेल्या धार्मिक-आख्यायिक परंपरेचा भाग असण्याची शक्यता अधिक आहे. याशिवाय, आयुष्यभर संघर्ष करून, युद्धे करून आणि असंख्य बलिदानांच्या आधारे उभारलेले स्वराज्य कोणत्याही शासकाने सहजपणे अर्पण करणे हे व्यवहार्य राजकारणाशीही सुसंगत वाटत नाही.
भगवा ध्वज : रामदासांचा की भोसले घराण्याचा?
भगवा ध्वज हा समर्थ रामदासांनी शिवाजी महाराजांना दिला, ही देखील मोठ्या प्रमाणावर प्रचारित झालेली धारणा आहे. परंतु उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे या दाव्याला पुष्टी देत नाहीत.
अनेक इतिहासकारांच्या मते, भगवा ध्वजाची परंपरा भोसले घराण्यात समर्थ रामदासांच्या आधीपासून अस्तित्वात होती. शहाजीराजांच्या काळातच भगवा ध्वज वापरात असल्याचे अनेक संदर्भ आढळतात. शेडगावकरांच्या बखरीत शहाजीराजांनी श्री शंभूमहादेवाच्या दर्शनानंतर भगवा ध्वज स्वीकारल्याचा उल्लेख आढळतो.
जरी बखरीतील सर्व माहिती अक्षरशः स्वीकारता येत नसली, तरी घराण्यातील परंपरा आणि ऐतिहासिक स्मृती यांचा त्यात समावेश असतो. विशेष म्हणजे, भोसले घराण्याच्या महाराष्ट्रातील तसेच कर्नाटकातील शाखांमध्येही भगव्या ध्वजाची परंपरा दिसून येते.
शहाजीराजे आणि भगव्या ध्वजाची परंपरा
शहाजीराजे भोसले हे दक्षिण भारतातील अत्यंत पराक्रमी आणि प्रभावशाली सेनानी होते. त्यांनी निजामशाही, आदिलशाही आणि इतर सत्तांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली. मोठ्या सैनिकी मोहिमांमध्ये सैन्याची ओळख आणि अस्मिता यासाठी ध्वजाला विशेष महत्त्व असते.
इतिहासकार भास्करराव जाधव यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, शहाजीराजांनी स्वीकारलेला भगवा ध्वज पुढे शिवाजी महाराज आणि व्यंकोजीराजे यांनीही स्वीकारला. तंजावरच्या भोसले घराण्यातही भगवा ध्वज दीर्घकाळ वापरात होता. जर भगवा ध्वज केवळ समर्थ रामदासांच्या आदेशाने स्वीकारला गेला असता, तर तंजावरसारख्या स्वतंत्र भोसले राज्यात त्याचा स्वीकार झाला नसता, असा युक्तिवाद अनेक इतिहासकारांनी केला आहे.
शिवाजी महाराजांचा भगवा ध्वज
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी भगव्या ध्वजाला स्वराज्याची ओळख म्हणून स्वीकारले. हा ध्वज धार्मिक अर्थाने नव्हे, तर शौर्य, त्याग, स्वातंत्र्य आणि स्वाभिमान यांचे प्रतीक होता. राज्याभिषेकानंतर जरी राजचिन्हांच्या स्वरूपात जरीपटका वापरण्यात आला, तरी भगवा ध्वज स्वराज्याच्या आत्म्याचे प्रतीक म्हणून कायम राहिला.
स्वराज्याच्या प्रत्येक मोहिमेत, प्रत्येक गडावर आणि प्रत्येक लढाईत भगवा ध्वज मराठ्यांच्या स्वातंत्र्यलढ्याचे प्रतीक म्हणून फडकत होता. हा ध्वज एका व्यक्तीचा किंवा एका पंथाचा नसून संपूर्ण स्वराज्याच्या सामूहिक चेतनेचे प्रतीक होता.
इतिहास आणि श्रद्धा यांतील फरक
समर्थ रामदास हे निःसंशयपणे मराठी समाजातील महत्त्वाचे संत, विचारवंत आणि साहित्यिक होते. त्यांच्या कार्याचा आणि साहित्याचा प्रभाव मोठा आहे. परंतु एखाद्या व्यक्तिमत्त्वाचा गौरव करण्यासाठी ऐतिहासिक सत्याला दुय्यम स्थान देता येत नाही.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी समर्थ रामदासांना राज्य अर्पण केले, किंवा भगवा ध्वज त्यांच्या आदेशाने स्वीकारला, या कथांना ठोस ऐतिहासिक आधार उपलब्ध नाही. या कथा लोकपरंपरेचा आणि भक्तिभावाचा भाग म्हणून महत्त्वाच्या असू शकतात; परंतु इतिहासलेखनासाठी दस्तऐवजी पुरावे आवश्यक असतात.
इतिहास हा श्रद्धेवर नव्हे, तर पुरावे, संदर्भ आणि चिकित्सक अभ्यासावर आधारित असतो. त्यामुळे इतिहासातील महापुरुषांचे मूल्यमापन करताना त्यांच्याविषयी आदर राखत, पण त्याचवेळी ऐतिहासिक चिकित्सेची कसोटी लावणे आवश्यक ठरते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचे कर्तृत्व कोणत्याही एका संत, पंथ किंवा व्यक्तीच्या आश्रयावर उभे नव्हते. ते त्यांच्या दूरदृष्टीचे, राजकीय कौशल्याचे, लष्करी प्रतिभेचे आणि जनतेवरील विश्वासाचे फलित होते. समर्थ रामदास हे त्यांच्या काळातील महत्त्वाचे संत होते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या राज्यनिर्मितीचे श्रेय त्यांच्याकडे वर्ग करणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.
भगवा ध्वज हा भोसले घराण्याच्या परंपरेतून आलेला, शौर्य आणि स्वातंत्र्याचे प्रतीक असलेला ध्वज होता. त्यामुळे शिवाजी महाराज, समर्थ रामदास आणि भगवा ध्वज यांच्याविषयीच्या लोकप्रिय कथांकडे श्रद्धा आणि इतिहास या दोन्हींच्या भिन्न चौकटीतून पाहणे आवश्यक आहे. इतिहासाचा खरा सन्मान हा आख्यायिकांची पुनरावृत्ती करण्यात नसून, सत्याचा शोध घेण्यात आणि पुराव्यांच्या आधारे भूतकाळ समजून घेण्यात आहे.