डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः
Related Articles
संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या अभंगसाहित्यात सामाजिक समता, गुणाधिष्ठित मूल्यव्यवस्था, सत्यनिष्ठा आणि अंधश्रद्धाविरोधी प्रखर भूमिका सातत्याने आढळते. तथापि, उपलब्ध तुकाराम गाथेत काही अभंग असे आहेत की, ते तुकोबांच्या एकूण वैचारिक भूमिकेशी विसंगत वाटतात. त्यांपैकी सर्वाधिक चर्चिला जाणारा अभंग म्हणजे –
“जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट ।
तुका म्हणे श्रेष्ठ तिन्ही लोकी ॥” (अभंग क्र. ३०४०)
या अभंगाच्या आधारे काही अभ्यासकांनी असा निष्कर्ष मांडला आहे की, तुकाराम महाराजांनी ब्राह्मणांना जन्माधिष्ठित श्रेष्ठत्व बहाल केले होते. परंतु तुकोबांच्या संपूर्ण वाङ्मयाचा, त्यांच्या सामाजिक भूमिकेचा आणि तत्कालीन ऐतिहासिक परिस्थितीचा तुलनात्मक अभ्यास करता हा अभंग प्रक्षिप्त (क्षेपक) असण्याची शक्यता गंभीरपणे विचारात घेण्यासारखी वाटते. प्रस्तुत लेखात या संदर्भातील काही मुद्दे चिकित्सक पद्धतीने मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे.
तुकाराम महाराज आणि तत्कालीन ब्राह्मणवर्गातील संघर्ष
लोकपरंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक उल्लेखांनुसार, संत तुकाराम महाराजांच्या हयातीत मंबाजी भट व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी तुकोबांचा तीव्र विरोध केला होता. तुकारामांच्या अभंगांची गाथा इंद्रायणी नदीत बुडविण्यात आल्याची आख्यायिका महाराष्ट्रात प्रचलित आहे. तथापि, अभंगांचा लोकसंग्रह नष्ट होऊ शकला नाही. उलट तुकोबांचे अभंग लोकांच्या स्मरणात, कीर्तनपरंपरेत आणि जनमानसात अधिक दृढपणे रुजले.
कालांतराने, ज्यांनी तुकोबांचा विरोध केला होता किंवा त्यांच्या परंपरेतील वारसदार मानले जातात, त्यांनीच तुकोबांच्या अभंगांचे कीर्तन, प्रवचन आणि गौरव करण्यास सुरुवात केली. परंतु, असे करताना तुकोबांनी अंधश्रद्धा, सामाजिक विषमता, वर्णाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध केलेले मूलगामी प्रहार सामान्य लोकांपर्यंत पोहोचणार नाहीत, याचीही दक्षता घेतली गेली, अशी टीका काही अभ्यासकांनी केली आहे.
“जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट…” : तुकोबांच्या विचारांशी विसंगती
”जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट, तुका म्हणे श्रेष्ठ तिन्ही लोकी” या अभंगाचा सरळ अर्थ घेतल्यास, कर्मभ्रष्ट झालेला ब्राह्मणही जन्मामुळे श्रेष्ठच राहतो, असा निष्कर्ष निघतो. परंतु तुकोबांच्या इतर शेकडो अभंगांतील विचारांशी हा निष्कर्ष विसंगत ठरतो.
प्रा. सदानंद मोरे यांच्यासह काही अभ्यासकांनीही असे मत नोंदवले आहे की, या प्रकारच्या काही वचनांचा अर्थ औपरोधिक किंवा अर्थवादात्मक असू शकतो. तथापि, तुकोबांच्या समग्र विचारसरणीच्या संदर्भात पाहता, अशी वचने गाथेतील आगंतुक क्षेपक असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
तुकाराम महाराज स्पष्टपणे म्हणतात –
“तुका म्हणे आम्ही येथील पारखी ।
छंदावी सारिखी नव्हो ऐसी ॥”
तसेच,
“सत्या नाही पाठीपोट”
आणि
“लटकियाची न करू स्तुती ।
हिशेब आले ते घ्यावे ॥”
ही त्यांची भूमिका स्पष्ट करते की, तुकोबांना व्यक्तीचे मूल्यमापन जातीवर नव्हे तर गुण-दोषांच्या आधारे करणे अभिप्रेत होते.
तुकोबांची न्यायनिष्ठ भूमिका
तुकाराम महाराजांच्या अभंगांमध्ये “गुण-अवगुण निवाडा”, “अवगुणी दंडण, गुणी पूजा” ही न्यायाधिष्ठित मूल्यव्यवस्था वारंवार दिसून येते. ते स्वतःला “निवाड्याचा ठाव” असणारे संत मानतात. अशा संताने कोणत्याही कर्मभ्रष्ट व्यक्तीला केवळ जन्मामुळे श्रेष्ठत्व बहाल करणे अशक्यप्राय वाटते.
तुकाराम महाराजांनी अनेक ठिकाणी भेदवादी आणि दांभिक वृत्तीच्या ब्राह्मणांवर कठोर शब्दांत टीका केली आहे. उदाहरणार्थ –
“मर्यादा ते जाण अरे अभागिया ।
देवाच्या ऐसिया सकळ मूर्ती ॥”
तसेच,
“करी अनेकांचा अपमान ।
खळ छळवादी ब्राह्मण ।
तया देता दान ।
नरका जाती उभयता ॥”
अशा प्रकारची रोखठोक भाषा वापरणारे तुकोबा “ब्राह्मण म्हणून कोण मुलाहिजा करू पाहतो” अशी भूमिका घेणाऱ्या छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या न्यायपरंपरेशी सुसंगत वाटतात.
अस्पृश्यता आणि जातीय श्रेष्ठत्वाविरोधातील तुकोबांची भूमिका
तुकाराम महाराजांनी अस्पृश्यतेचा पुरस्कार करणाऱ्या तथाकथित श्रेष्ठवर्णीयांवर कठोर प्रहार केला आहे. महाराच्या स्पर्शामुळे ज्याला क्रोध येतो, तो खरा ब्राह्मणच नाही, अशी भूमिका त्यांनी घेतली आहे. अशा दोषदृष्टीमुळे झालेल्या पातकासाठी देहांत प्रायश्चित्ताशिवाय पर्याय नाही, असा त्यांचा कठोर निर्णय आढळतो.
त्याचप्रमाणे ते वारंवार सांगतात –
“यातिकुळ येथे असे अप्रमाण ।
गुणाचे कारण असे अंगी ॥”
या अभंगातून जन्माधिष्ठित श्रेष्ठत्वाचा स्पष्ट निषेध व्यक्त होतो.
तत्कालीन ब्राह्मण समाजावरील समकालीन टीका
तुकाराम महाराज एकटेच नव्हते. तत्कालीन अनेक लेखकांनी ब्राह्मण समाजातील नैतिक आणि सामाजिक अधःपतनावर टीका केली आहे.
रामदासस्वामींचे शिष्य दिनकर गोसावी “स्वानुभव-दिनकर” या ग्रंथात ब्राह्मणांच्या व्यसनाधीनतेचा उल्लेख करतात. समर्थबंधू श्रेष्ठ यांनी “भक्तिरहस्य”मध्ये ब्राह्मण “परान्न, प्रद्रव्य आणि परस्त्रीलोलुप” झाल्याचे नमूद केले आहे. समर्थ रामदास स्वतः म्हणतात –
“ब्राह्मण बुद्धिपासून चेवले ।
आचारापासून भ्रष्टले ॥”
तसेच,
“ब्राह्मणास ग्रामणीने बुडविले ।
मिथ्या अभिमान गळेना मुर्खपणाचा ॥”
संत कान्होबा यांनीही “उत्तम ब्रह्मकर्म सोडून अठरा जातींचे व्यापार ब्राह्मण करीत आहेत” अशी खंत व्यक्त केली आहे.
ब्राह्मणवर्गाचे सामाजिक आणि धार्मिक विचलन
भागवत आणि स्मृतिग्रंथांनुसार ब्राह्मणांनी वेदाध्ययन आणि ब्रह्मकर्म सोडू नये, अशी अपेक्षा होती. तथापि, तत्कालीन वास्तव वेगळे असल्याचे अनेक स्रोत दर्शवितात. तुकोबा म्हणतात –
“सांडुनिया रामराम ।
ब्राह्मण म्हणती दोमदोम ॥” (अभंग ७९३)
तसेच,
“पोटासाठी खौसा ।
वंदिती म्लेच्छांच्या ॥” (अभंग ३०३५)
तुकाराम महाराज याला आपद्धर्म मानत नाहीत; उलट ते म्हणतात –
“स्वार्थ बुडविली आचरणे ॥” (अभंग ३९२२)
समर्थ रामदासही म्हणतात –
“कित्येक दावलमलकास जाती ।
कितेक पिरास भजती ।
कितेक तुरूक होती ।
आपुले इच्छेने ॥”
येथील “आपुले इच्छेने” हे शब्द विशेष लक्षणीय आहेत.
संत तुकारामांची समतावादी क्रांती
तुकाराम महाराजांनी तत्कालीन समाजातील असत्य, अंधश्रद्धा आणि वर्णाधिष्ठित विषमतेविरुद्ध उघडपणे संघर्ष केला. ते म्हणतात –
“गाडीन मी भेद ।
प्रमाण तो यासी वेद ॥”
तसेच,
“वेदाचा तो अर्थ आम्हासीच ठावा ॥”
या आत्मविश्वासपूर्ण घोषणेद्वारे त्यांनी धार्मिक ज्ञानावरील मक्तेदारीलाच आव्हान दिले. इंद्रायणीच्या तीरावर त्यांनी रोवलेला समतेचा ध्वज हा सामाजिक क्रांतीचा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा होता.
त्यांच्या पुढील अभंगात ही भूमिका अधिक स्पष्ट होते –
“वर्ण-अभिमाने कोण झाले पावन ।
ऐसे द्या सांगून मजपाशी ॥
अत्यंजादि योनी तरल्या हरिभजने ।
तयांची पुराणे भाट झाली ॥”
तुकाराम महाराजांच्या समग्र साहित्याचा, त्यांच्या सामाजिक भूमिकेचा आणि समकालीन ऐतिहासिक पुराव्यांचा विचार करता, “जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट, तुका म्हणे श्रेष्ठ तिन्ही लोकी” हा अभंग त्यांच्या मूलभूत समतावादी आणि गुणाधिष्ठित विचारसरणीशी विसंगत वाटतो. म्हणूनच हा अभंग प्रक्षिप्त असण्याची शक्यता गंभीरपणे विचारात घेण्यास हरकत नाही.
हा निष्कर्ष अंतिम सत्य म्हणून नव्हे, तर तुकारामांच्या समग्र वाङ्मयाच्या चिकित्सक अभ्यासातून मांडलेला एक संशोधनपर दृष्टिकोन म्हणून पाहिला जावा. संत तुकारामांच्या विचारविश्वाचा अभ्यास करताना त्यांच्या “गुणाधिष्ठित समता”, “सत्यनिष्ठा” आणि “अन्यायविरोधी भूमिका” या मूलभूत तत्त्वांना केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक आहे.
