डेक्कन अँगल सत्येन रक्षितो धर्मः

   ”दादोजी, शिवाजी महाराज आणि सत्य” या शीर्षकाचा राजा पिंपरखेडकर लिखित लेख लोकसत्ता या दैनिकात दिनांक ३१ ऑगस्ट २०१४ रोजी प्रकाशित झाला होता. वस्तुतः तो लेख श्यामसुंदर मुळे लिखित “हिंदवी स्वराज्याचे कारभारी दादोजी कोंडदेव : खंडण आणि मंडण” या पुस्तकाचा परिचयपर लेख होता. या लेखामध्ये लेखकाने दादोजी कोंडदेव यांच्या मार्गदर्शनाखाली छत्रपती …

   इतिहास हा केवळ भूतकाळातील घटनांचा संग्रह नसतो; तो समाजाच्या सामूहिक स्मृतीचा, अस्मितेचा आणि विचारपरंपरेचा आरसा असतो. त्यामुळे इतिहासातील महान व्यक्तिमत्त्वांचे मूल्यमापन करताना श्रद्धेपेक्षा सत्याला, परंपरेपेक्षा पुराव्याला आणि भावनेपेक्षा चिकित्सक दृष्टीला अधिक महत्त्व द्यावे लागते. विश्ववंद्य छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाभोवतीही अनेक दंतकथा, आख्यायिका आणि समजुतींचे जाळे विणले गेले आहे. त्यापैकी सर्वाधिक …

   भारतीय समाजाच्या इतिहासात स्त्रीशिक्षण आणि सामाजिक समतेच्या प्रवासाला दिशा देणाऱ्या काही मोजक्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. तथापि, आधुनिक इतिहाससंशोधन असे सांगते की स्त्रीशिक्षणाची सुरुवात भारतात एकरेषीय किंवा एका व्यक्तीपुरती मर्यादित नव्हती. काही मिशनरी संस्था, स्थानिक समाजसुधारक आणि विविध प्रांतांतील प्रयत्नांमधून १८३०–१८४० च्या दशकातच मुलींच्या शिक्षणाची …

   विश्ववंद्य छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नावामागे अनेक बिरुदावल्या जोडल्या गेल्या आहेत. त्यापैकी “गोब्राह्मणप्रतिपालक” ही बिरुदावली विशेष प्रसिद्ध आहे; किंबहुना ती जाणीवपूर्वक अधिक प्रसिद्ध करण्यात आली का, असा प्रश्नही उपस्थित केला जातो. काही हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या मंडळींना शिवराय “छत्रपती” होते, यापेक्षा ते “गोब्राह्मणप्रतिपालक” होते, हे अधिक गौरवास्पद वाटते. या भूमिकेला ऐतिहासिक आधार देण्यासाठी …

   छत्रपती शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांच्यातील संबंध हा महाराष्ट्राच्या इतिहासलेखनातील अत्यंत चर्चेचा, वादग्रस्त आणि भावनिक पातळीवर चर्चिला जाणारा विषय आहे. विशेषतः “समर्थ रामदास हे शिवाजी महाराजांचे गुरु होते का?” आणि “शिवाजी महाराजांनी समर्थ रामदासांना राज्य अर्पण केले होते का?” या प्रश्नांभोवती गेली अनेक दशके इतिहासकार, चरित्रकार, समाजचिंतक आणि …

   संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांच्या अभंगसाहित्यात सामाजिक समता, गुणाधिष्ठित मूल्यव्यवस्था, सत्यनिष्ठा आणि अंधश्रद्धाविरोधी प्रखर भूमिका सातत्याने आढळते. तथापि, उपलब्ध तुकाराम गाथेत काही अभंग असे आहेत की, ते तुकोबांच्या एकूण वैचारिक भूमिकेशी विसंगत वाटतात. त्यांपैकी सर्वाधिक चर्चिला जाणारा अभंग म्हणजे – “जरी तो ब्राह्मण झाला कर्मभ्रष्ट । तुका म्हणे श्रेष्ठ तिन्ही लोकी ॥” …

   भारतीय इतिहासातील अनेक महान व्यक्तिमत्त्वांपैकी राजमाता जिजाऊ यांचे स्थान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्रेरणादायी आहे. जिजाऊंचे कार्य केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता म्हणून मर्यादित नाही, तर त्या स्वराज्याच्या वैचारिक, सामाजिक आणि नैतिक पायाभरणी करणाऱ्या राष्ट्रनिर्माती होत्या. तत्कालीन भारतात राजकीय अराजकता, परकीय सत्तांचे वर्चस्व, सामाजिक विषमता, धार्मिक संघर्ष आणि सामान्य रयतेचे असुरक्षित …

   मराठ्यांच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्थान अद्वितीय आहे. त्यांनी स्थापन केलेले हिंदवी स्वराज्य हे केवळ राजकीय परिवर्तन नव्हते, तर सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक गुलामगिरीविरुद्धचे एक व्यापक आंदोलन होते. शिवाजी महाराजांच्या कार्याचा प्रभाव आणि लोकप्रियता इतकी व्यापक होती की, पुढील काळात अनेक धार्मिक, सामाजिक आणि सांप्रदायिक परंपरांनी त्यांच्याशी स्वतःचा संबंध जोडण्याचा …

   ”प्रमाणबुद्धिवैदेषु साधनानामनेकता” या वेदवचनाचा अर्थ असा सांगितला जातो की, “जो वेदांना प्रमाण मानतो तो हिंदू.” हिंदू धर्माच्या या मूलभूत संकल्पनेत सर्वसमावेशकता अभिप्रेत असताना, कालांतराने धर्माच्या व्याख्यांवर काही विशिष्ट वर्गाचे वर्चस्व निर्माण झाले आणि धार्मिक विधींमध्ये श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या कल्पना रूढ करण्यात आल्या. याच पार्श्वभूमीवर “वेदोक्त” आणि “पुराणोक्त” या दोन प्रकारच्या धार्मिक विधींचा …

   मराठा स्वराज्याच्या इतिहासात अनेक पराक्रमी घराण्यांनी आपल्या शौर्याने आणि निष्ठेने अजरामर स्थान प्राप्त केले. मोहिते, घाटगे, महाडिक, सुर्वे, जाधव, सावंत यांसारख्या घराण्यांनी तत्कालीन निजामशाही, आदिलशाही आणि इतर मुस्लिम सत्तांमध्ये लष्करी सेवा बजावत असताना आपला पराक्रम सिद्ध केला होता. पुढे या घराण्यांचा संबंध भोसले घराण्याशी आला आणि त्यांच्या कीर्तीला नवे परिमाण …